ഒരു ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശക്തി ഭരണാധികാരിയുടെ അധികാരത്തിലല്ല, ആ അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ ധൈര്യത്തിലാണ്.

ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യമെന്ന് ഇന്ത്യ അഭിമാനിക്കുമ്പോഴും, ഭരണകൂടത്തോട് ചോദ്യം ചോദിക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ ഇല്ലാതാവുകയും വിമർശനങ്ങളെ ശത്രുതയായി കാണുന്ന രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം വളരുകയും ചെയ്യുന്നത് ആശങ്കയുണ്ടാക്കുന്ന പ്രവണതയാണ്. ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഓരോ തീരുമാനവും അംഗീകരിക്കുകയാണ് ദേശസ്നേഹമെന്ന തെറ്റായ ധാരണ സമൂഹത്തിൽ വളരുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറ തന്നെ ദുർബലമാകും.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന സർക്കാർ രൂപീകരിക്കാനുള്ള അവകാശം മാത്രമല്ല, സർക്കാരിനെ വിമർശിക്കാനും തെറ്റുകൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാനും ജനങ്ങൾക്ക് അവകാശം നൽകുന്ന രേഖ കൂടിയാണ്. പ്രതിപക്ഷ പാർട്ടികളും മാധ്യമങ്ങളും സിവിൽ സമൂഹവും കോടതികളും ഭരണകൂടത്തെ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ നിലനിർത്താനുള്ള സംവിധാനങ്ങളാണ്. ഇവ ദുർബലമാകുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരും.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ് നീറ്റ് പരീക്ഷാ വിവാദം. രാജ്യത്തെ ലക്ഷക്കണക്കിന് വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്ന ദേശീയതല പരീക്ഷയിലാണ് ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ച, പരീക്ഷാ ക്രമക്കേട്, അസാധാരണ മാർക്ക് വിതരണം തുടങ്ങിയവ കണ്ടെത്തിയത്.

ഈ സംഭവത്തിന് രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കേണ്ടത് ആരാണെന്ന ചോദ്യം ഇന്നും പ്രസക്തമാണ്. ദേശീയ പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത തകർന്ന സാഹചര്യത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രാലയത്തിനും നാഷണൽ ടെസ്റ്റിംഗ് ഏജൻസിക്കും ഉത്തരവാദിത്തമുണ്ടെന്ന വിമർശനം വ്യാപകമായി ഉയർന്നു. അതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രി ധർമേന്ദ്ര പ്രധാൻ രാജിവെക്കണമെന്ന ആവശ്യം ഉയർന്നു. ഒരു ജനാധിപത്യത്തിൽ വലിയ ഭരണപരമായ വീഴ്ചകളുണ്ടാകുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കുക എന്നത് അസാധാരണമായ കാര്യമല്ല; മറിച്ച് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ രീതിയാണ്.

നീറ്റ് വിവാദം ഒരു പരീക്ഷയുടെ പ്രശ്നം മാത്രമായിരുന്നില്ല. രാജ്യത്തെ വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനത്തോടുള്ള വിദ്യാർത്ഥികളുടെയും മാതാപിതാക്കളുടെയും വിശ്വാസത്തെയാണ് അത് ബാധിച്ചത്. വർഷങ്ങളോളം കഠിനാധ്വാനം ചെയ്ത് പരീക്ഷയെഴുതുന്ന വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് സമത്വവും സുതാര്യതയും ഉറപ്പാക്കുക എന്നത് സർക്കാരിന്റെ അടിസ്ഥാന ബാധ്യതയാണ്. ആ വിശ്വാസത്തിൽ വിള്ളൽ വീഴുമ്പോൾ അത് ഭാവി തലമുറയുടെ ആത്മവിശ്വാസത്തെയും ബാധിക്കുന്നു.

അതേസമയം, രാജ്യത്ത് ജനാധിപത്യപരമായ പ്രതിഷേധത്തിനുള്ള അവകാശം തന്നെ ചർച്ചയായി. പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകനും വിദ്യാഭ്യാസ പരിഷ്കർത്താവുമായ സോനം വാങ്ചുക് കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രി ധർമേന്ദ്ര പ്രധാന്റെ രാജി ആവിശ്യപ്പെട്ട് നടത്തിയ നിരാഹാര സമരം കഴിഞ്ഞ ദിവസം നിർബന്ധപൂർവ്വം ഒഴിപ്പിച്ചു.

വാങ്ചുക് ഉന്നയിച്ച എല്ലാ ആവശ്യങ്ങളോടും എല്ലാവരും യോജിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ സമാധാനപരമായി പ്രതിഷേധിക്കാനുള്ള ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശം നിഷേധിക്കപ്പെടരുത്. അഭിപ്രായ വ്യത്യാസങ്ങൾ സംവാദത്തിലൂടെയാണ് പരിഹരിക്കേണ്ടത്; നിയന്ത്രണങ്ങളിലൂടെയല്ല. ജനങ്ങളുടെ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നതാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശക്തി.

ഇതേസമയം, രാജ്യത്ത് പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ പങ്കിനെക്കുറിച്ചും ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നുണ്ട്. ജനാധിപത്യത്തിൽ പ്രതിപക്ഷം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മത്സരത്തിനുള്ള സംഘടന മാത്രമല്ല; സർക്കാരിന്റെ തീരുമാനങ്ങളെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കുകയും ബദൽ നയങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനമാണ്. എന്നാൽ പല ദേശീയ വിഷയങ്ങളിലും പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ പ്രതികരണം വൈകുകയോ, വിഷയങ്ങൾ ദീർഘകാല രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണമായി മാറ്റാൻ കഴിയാതിരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ കൂടുതൽ ഫലപ്രദവും ഏകോപിതവുമായ പ്രതിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം ജനാധിപത്യത്തിന് അനിവാര്യമാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല.

ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിലാണ് സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ തലത്തിൽ കോക്രോച്ച് ജനത പാർട്ടിയെ പോലുള്ള പുതിയ കൂട്ടായ്മകളും പൗരസമൂഹ സംഘടനകളും രൂപപ്പെടുന്നത്. ഭരണകൂടത്തിന്റെ തീരുമാനങ്ങളെ നിയമപരമായും ജനാധിപത്യപരമായും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണമെന്നും ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഏത് കൂട്ടായ്മയ്ക്കും ജനാധിപത്യത്തിൽ ഇടമുണ്ട്. എന്നാൽ അവയുടെ വിശ്വാസ്യത നിർണയിക്കുന്നത് മുദ്രാവാക്യങ്ങളല്ല; വസ്തുതകളും നിയമപരമായ ഇടപെടലുകളും സമാധാനപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുമാണ്.

ജനാധിപത്യം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന സംവിധാനമല്ല. ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന അടിസ്ഥാന അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും സ്ഥാപനങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും വിമർശനങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം നിലനിൽക്കുകയും വേണം. മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യം, നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത, സർവകലാശാലകളുടെ അക്കാദമിക് സ്വാതന്ത്ര്യം, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിഷ്പക്ഷത എന്നിവയെല്ലാം അതിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകങ്ങളാണ്.

കഴിഞ്ഞ ഏതാനും വർഷങ്ങളായി ഇന്ത്യയിലെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തെക്കുറിച്ച് അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിലും ചർച്ചകൾ നടന്നിട്ടുണ്ട്. ചില അന്താരാഷ്ട്ര സ്ഥാപനങ്ങൾ ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യ സൂചികയിലും മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യ സൂചികയിലും ഇടിവ് രേഖപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ, കേന്ദ്രസർക്കാർ ആ വിലയിരുത്തലുകളെ തള്ളിക്കളഞ്ഞു. ഇത്തരം റിപ്പോർട്ടുകളോട് യോജിക്കുകയോ വിയോജിക്കുകയോ ചെയ്യാം. പക്ഷേ അവ ഉയർത്തുന്ന ചോദ്യങ്ങളെ പൂർണമായി അവഗണിക്കുന്നത് ശരിയായ സമീപനമല്ല.

ഒരു സർക്കാരിന്റെ ജനപ്രീതി എത്ര വലുതായാലും അതിന് വിമർശനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകാനാവില്ല. ജനങ്ങൾ നികുതി നൽകിയാണ് സർക്കാർ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സർക്കാരിനോട് ഉത്തരവാദിത്തം ചോദിക്കുന്നത് രാജ്യവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനമല്ല; ജനാധിപത്യപരമായ അവകാശമാണ്.

വിമർശനങ്ങളെ ദേശദ്രോഹമെന്നും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവരെ ശത്രുക്കളെന്നും ചിത്രീകരിക്കുന്ന സംസ്കാരം ശക്തിപ്പെട്ടാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആത്മാവ് നഷ്ടപ്പെടും. അതുപോലെ എല്ലാ വിഷയങ്ങളെയും രാഷ്ട്രീയ നേട്ടത്തിനായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്രതിപക്ഷവും ജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുത്തും. ഭരണപക്ഷവും പ്രതിപക്ഷവും ഒരുപോലെ ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവിനോടാണ് ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളത്.

ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യം നിരവധി പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിച്ച ചരിത്രമുള്ളതാണ്. അടിയന്തരാവസ്ഥ മുതൽ രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരത വരെയുള്ള വെല്ലുവിളികളെ രാജ്യം നേരിട്ടിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നത്തെ വെല്ലുവിളികളെയും അതിജീവിക്കാനുള്ള ശക്തി രാജ്യത്തിനുണ്ട്. എന്നാൽ അതിന് ജനങ്ങളുടെ ജാഗ്രതയും ശക്തമായ സ്ഥാപനങ്ങളും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഭരണവും സജീവമായ പ്രതിപക്ഷവും സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.

ജനാധിപത്യം ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ അവസാനിക്കുന്നതല്ല. അധികാരത്തിലുള്ളവർ ഭരണഘടനയോട് ഉത്തരവാദിത്തം പുലർത്തുകയും, പ്രതിപക്ഷം ഫലപ്രദമായി തന്റെ കടമ നിർവഹിക്കുകയും, പൗരന്മാർ ഭയമില്ലാതെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ് ജനാധിപത്യം യഥാർഥ അർഥത്തിൽ ജീവിക്കുന്നത്.