2028-ലെ സിംഹസ്ഥ കുംഭമേളയ്ക്ക് മുന്നോടിയായി ഉജ്ജയിന്‍ നഗരത്തില്‍ നടക്കുന്ന റോഡ് വികസന പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ പുതിയൊരു വിവാദമുയര്‍ത്തിയിരിക്കുകയാണ്. റോഡ് വീതികൂട്ടുന്നതിനായി ഷാഹി മസ്ജിദിന്റെ ഭാഗം നീക്കം ചെയ്യാനുള്ള നടപടിയാണ് പ്രതിഷേധത്തിന് ഇടയാക്കിയത്. ഇന്ന് മസ്ജിദ് പരിസരത്ത് പ്രതിഷേധവും കല്ലേറും റിപ്പോര്‍ട്ട് ചെയ്തതോടെ മേഖലയില്‍ കനത്ത സുരക്ഷ ഏര്‍പ്പെടുത്തി. റോഡ് വികസനത്തിന്റെ പേരിലുള്ള നടപടിയാണെന്നാണ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ വിശദീകരണം. എന്നാല്‍ മസ്ജിദിന്റെ ചരിത്രപ്രാധാന്യവും മതവികാരങ്ങളും കണക്കിലെടുണമെന്നാണ് എതിര്‍ വാദം. ഇതോടെ വികസനം, പൈതൃക സംരക്ഷണം, മതവികാരം, നിയമനടപടി എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സംഘര്‍ഷമാണ് ഉജ്ജയിനില്‍ രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.

ബാഗ്-ഇ-ആം കി മസ്ജിദ് അഥവാ പബ്ലിക് ഗാര്‍ഡന്‍ മസ്ജിദ് എന്ന പേരുകളിലും ഈ പള്ളി അറിയപ്പെടുന്നു. മസ്ജിദ് മാനേജ്‌മെന്റും പ്രാദേശിക ഇമാമുമാരും പറയുന്നതനുസരിച്ച്, ഈ കെട്ടിടത്തിന് ഏകദേശം 636 വര്‍ഷത്തെ പഴക്കമുണ്ട്. 1390-ല്‍ മാല്‍വയിലെ ആദ്യ സ്വതന്ത്ര ഭരണാധികാരിയായ ദിലാവര്‍ ഖാന്‍ ഘോറിയുടെ കാലത്താണ് മസ്ജിദ് നിര്‍മ്മിച്ചതെന്നാണ് അവരുടെ അവകാശവാദം. ഷാഹി മസ്ജിദിന്റെ ഒരു ഭാഗം റോഡ് വീതികൂട്ടല്‍ പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി നീക്കം ചെയ്യുന്നതിനിടെയാണ് പ്രതിഷേധം ശക്തമായത്. പ്രതിഷേധക്കാര്‍ ഇടവഴികളിലൂടെ മുന്നോട്ടുനീങ്ങാന്‍ ശ്രമിച്ചതായും സ്ത്രീകളെ മുന്നില്‍ നിര്‍ത്തി പ്രതിഷേധിക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചതായും റിപ്പോര്‍ട്ടുകളുണ്ട്. തുടര്‍ന്ന് സ്ഥലത്ത് ഡ്യൂട്ടിയിലുണ്ടായിരുന്ന പൊലീസുകാര്‍ക്കുനേരെ കല്ലേറുണ്ടായി. സ്ഥിതിഗതികള്‍ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനായി വന്‍ പൊലീസ് സന്നാഹത്തെ വിന്യസിച്ചു. മസ്ജിദ് സമുച്ചയത്തിന് ചുറ്റും കനത്ത സുരക്ഷ തുടരുകയാണ്.

സംഭവങ്ങള്‍ക്കിടെ പ്രതിഷേധക്കാരും പൊലീസും തമ്മിലുള്ള സംഘര്‍ഷം രൂക്ഷമായെങ്കിലും, സര്‍ക്കാരിന്റെ നിലപാട് റോഡ് വികസനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നടപടിയെന്നതിലാണ്. മസ്ജിദ് പൊളിക്കുന്ന നടപടിക്കെതിരെ കോണ്‍ഗ്രസ് എം.പി ഇമ്രാന്‍ പ്രതാപ് ഗര്‍ഹി രംഗത്തെത്തി. ഏകദേശം 600 വര്‍ഷം പഴക്കമുള്ള പൈതൃകസ്ഥലത്തെ റോഡ് വീതികൂട്ടലിന്റെ പേരില്‍ ഇല്ലാതാക്കുന്നത് അംഗീകരിക്കാനാവില്ലെന്നാണ് അദ്ദേഹം പ്രതികരിച്ചത്. വിഷയം കോടതിയുടെ പരിഗണനയിലിരിക്കെ മസ്ജിദിന് ചുറ്റും ഭരണകൂടം വീണ്ടും വീണ്ടും നിയന്ത്രണം ഏര്‍പ്പെടുത്തുന്നതിന്റെ സന്ദേശമെന്താണെന്നും അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു. റോഡ് വീതികൂട്ടലിന് ആവശ്യമായ ഭൂമി മസ്ജിദിന്റെ എതിര്‍വശത്തുനിന്ന് ഏറ്റെടുക്കുന്നതുള്‍പ്പെടെയുള്ള ബദല്‍ മാര്‍ഗങ്ങള്‍ പരിഗണിക്കണമെന്നും അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു.

പ്രതാപ് ഗര്‍ഹിയുടെ പ്രസ്താവനയില്‍ മസ്ജിദിനെ '600 വര്‍ഷം പഴക്കമുള്ള പൈതൃകസ്ഥലം' എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിച്ചത്. എന്നാല്‍ മസ്ജിദിന്റെ നിര്‍മാണവര്‍ഷം സംബന്ധിച്ച കൃത്യമായ ചരിത്രരേഖകള്‍ പൊതുവില്‍ വ്യക്തമായി സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലെന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്. അതിനാല്‍ ഈ കാലപ്പഴക്ക അവകാശവാദം രാഷ്ട്രീയ പ്രതികരണത്തിന്റെ ഭാഗമായുള്ള അവകാശവാദമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്; അന്തിമ ചരിത്രവസ്തുതയായി അവതരിപ്പിക്കാന്‍ കൂടുതല്‍ രേഖകള്‍ ആവശ്യമാണ്. റോഡ് വികസനത്തിനെതിരെ ഉയരുന്ന വിമര്‍ശനങ്ങള്‍ക്കിടയില്‍ മുഖ്യമന്ത്രി മോഹന്‍ യാദവിന്റെ സമീപനം ആശാസ്യകരമല്ല. ഉജ്ജയിനിലെ തന്റെ പൂര്‍വികവീടിന്റെ ഒരു ഭാഗം വികസനപ്രവര്‍ത്തനങ്ങളുടെ ഭാഗമായി പൊളിക്കുന്ന നടപടിയില്‍ മുഖ്യമന്ത്രി നേരിട്ട് പങ്കെടുത്തു. താന്‍ ബാല്യകാലം ചെലവഴിച്ച വീടാണിതെന്നും അവിടെ കളിച്ചുവളര്‍ന്ന ഓര്‍മ്മകളുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ യാദവ്, സിംഹസ്ഥയ്ക്കും നഗരത്തിന്റെ വികസനത്തിനും ഇത് അനിവാര്യമാണെങ്കില്‍ ആ ത്യാഗം ഏറ്റെടുക്കേണ്ടതുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാക്കി.

'സ്വന്തം വീടിന്റെ കാര്യത്തില്‍ പോലും ഇളവ് ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല' എന്ന സന്ദേശമാണ് ഈ നടപടിയിലൂടെ മുഖ്യമന്ത്രി നല്‍കാന്‍ ശ്രമിച്ചത്. റോഡ് വികസനത്തിന്റെ ഭാഗമായി സ്വന്തം വീടുകളും സ്ഥാപനങ്ങളും നഷ്ടപ്പെടുന്ന സാധാരണക്കാരെ പദ്ധതിയുമായി സഹകരിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയ-ഭരണപരമായ തന്ത്രമായും മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ ഈ നടപടി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. ഉജ്ജയിനിലെ റോഡ് വികസന പദ്ധതി ഷാഹി മസ്ജിദിനെ മാത്രം ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ളതല്ലെന്ന വാദത്തിന് ഭരണകൂടം നല്‍കുന്ന പ്രധാന ഉദാഹരണമാണ് 272 കെട്ടിടങ്ങള്‍ പൊളിക്കാനായി അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നതെന്ന വിവരം. സിംഹസ്ഥ 2028 മുന്നില്‍ക്കണ്ട് നഗരത്തിലെ ഗതാഗത സൗകര്യങ്ങളും അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളും വിപുലീകരിക്കുന്ന പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായാണ് ഈ നടപടികള്‍ നടക്കുന്നത്.

അതിനാല്‍ ഇപ്പോഴത്തെ തര്‍ക്കത്തിലെ പ്രധാന ചോദ്യങ്ങളിലൊന്ന് 'മസ്ജിദിനെ മാത്രം ലക്ഷ്യമിട്ടാണോ നടപടി?' എന്നതാണ്. ഭരണകൂടം പറയുന്നത് പൊതുവായ റോഡ് വികസന പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി വിവിധ കെട്ടിടങ്ങള്‍ ബാധിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നാണ്. അതേസമയം, മസ്ജിദിന്റെ മതപരവും ചരിത്രപരവുമായ പ്രത്യേകത കണക്കിലെടുത്ത് ബദല്‍ അലൈന്‍മെന്റ് പരിശോധിക്കാമായിരുന്നില്ലേയെന്ന ചോദ്യമാണ് എതിര്‍പക്ഷം ഉയര്‍ത്തുന്നത്. 12 വര്‍ഷത്തിലൊരിക്കല്‍ നടക്കുന്ന സിംഹസ്ഥ മേള ഉജ്ജയിന്റെ സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, മതപരമായ ജീവിതത്തില്‍ വലിയ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. 2028-ല്‍ വന്‍തോതില്‍ തീര്‍ഥാടകര്‍ നഗരത്തിലെത്തുമെന്നാണ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ കണക്കുകൂട്ടല്‍.

ഇതിനായി പുതിയ ഘട്ടുകള്‍, റോഡുകള്‍, ഗതാഗത സംവിധാനങ്ങള്‍, ജലസൗകര്യങ്ങള്‍, പാലങ്ങള്‍, മറ്റ് അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങള്‍ എന്നിവ ഉള്‍പ്പെടുന്ന വിപുലമായ പദ്ധതികളാണ് നടപ്പാക്കുന്നത്. ഉജ്ജയിന്‍ മുനിസിപ്പല്‍ കോര്‍പ്പറേഷന്‍ ചെയര്‍പേഴ്‌സണ്‍ കല്‍വതി യാദവിന്റെ വിശദീകരണമനുസരിച്ച് ഏകദേശം 29 കിലോമീറ്റര്‍ പുതിയ ഘട്ടുകള്‍, ഡൈവര്‍ഷന്‍ പദ്ധതികള്‍, അണക്കെട്ടുകള്‍ തുടങ്ങി നിരവധി വികസന പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളാണ് നടക്കുന്നത്. ലക്ഷക്കണക്കിന് തീര്‍ഥാടകര്‍ എത്തുന്ന സാഹചര്യത്തില്‍ റോഡ് വീതികൂട്ടല്‍ അനിവാര്യമാണെന്നാണ് നഗരസഭയുടെ നിലപാട്. ഉജ്ജയിനിലെ വിവാദത്തിന്റെ യഥാര്‍ത്ഥ രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ ചോദ്യം ഇവിടെ നിന്നാണ് ഉയരുന്നത്.

ഒരു വശത്ത്, കോടിക്കണക്കിന് ആളുകള്‍ എത്തുന്ന വലിയ തീര്‍ഥാടന നഗരത്തിന് ആവശ്യമായ റോഡുകളും ഗതാഗത സംവിധാനങ്ങളും ഒരുക്കേണ്ടത് ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്. മറുവശത്ത്, വികസനത്തിന്റെ പേരില്‍ വീടുകളും വ്യാപാരസ്ഥാപനങ്ങളും മതസ്ഥാപനങ്ങളും ചരിത്രസ്മാരകങ്ങളും ബാധിക്കുമ്പോള്‍ നഷ്ടപരിഹാരം, പുനരധിവാസം, ബദല്‍ അലൈന്‍മെന്റ്, പൈതൃക സംരക്ഷണം, നിയമപരമായ നടപടിക്രമം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുമുണ്ട്. മുഖ്യമന്ത്രി സ്വന്തം വീടിന്റെ ഭാഗം പൊളിച്ച് 'ത്യാഗം' എന്ന രാഷ്ട്രീയ സന്ദേശം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുമ്പോള്‍, അതേ മാനദണ്ഡം ബാധിക്കപ്പെടുന്ന ഓരോ കുടുംബത്തിനും സ്ഥാപനത്തിനും ഒരുപോലെ ബാധകമാണോ എന്നതാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്.

ഷാഹി മസ്ജിദിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള ഇപ്പോഴത്തെ വിവാദം ഒരു മസ്ജിദിന്റെ ഭാഗം പൊളിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള തര്‍ക്കം മാത്രമല്ല. ഒരു പുരാതന നഗരത്തെ ആധുനിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോള്‍ അതിന്റെ ചരിത്രവും മതപൈതൃകവും എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കാം എന്ന വലിയ ചോദ്യമാണ് ഉജ്ജയിന്‍ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. സിംഹസ്ഥയ്ക്കായി റോഡുകള്‍ വീതികൂട്ടേണ്ടതുണ്ടാകാം. തീര്‍ഥാടകരുടെ സുരക്ഷയ്ക്കും ഗതാഗത നിയന്ത്രണത്തിനും പുതിയ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങള്‍ അനിവാര്യമായേക്കാം. എന്നാല്‍ വികസനത്തിന്റെ പേരില്‍ ഓരോ പൊളിക്കലിനും പിന്നില്‍ വ്യക്തമായ കാരണം, സുതാര്യമായ നടപടിക്രമം, തുല്യമായ മാനദണ്ഡം, സാധ്യമായിടത്ത് ബദല്‍ പരിഹാരം എന്നിവ ഉണ്ടായിരിക്കണം.