വന്ദേമാതരം ഇന്ത്യക്കാർക്ക് കേവലം ഒരു ഗാനമല്ല; ഭാരതീയരുടെ ദേശസ്നേഹത്തിന്റെയും ഒരുമയുടെയും പ്രതീകമായി സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്ത് രൂപപ്പെട്ട വികാരനിർഭരമായ മുദ്രാവാക്യമാണത്. വൈദേശികാധിപത്യത്തിനെതിരെ ഒന്നിച്ചുനിൽക്കാൻ തലമുറകൾക്ക് ശക്തിപകർന്ന വരികൾ. എന്നാൽ, ഇന്നിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അന്തരീക്ഷത്തിൽ ആ ഒരുമയുടെ പ്രതീകത്തെ ചില നിക്ഷിപ്ത താല്പര്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്നതും, ഭിന്നിപ്പിന്റെയും ഛിദ്രതയുടെയും ആയുധമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതും അങ്ങേയറ്റം ആശങ്കയുളവാക്കുന്നു.

​രാജ്യത്തിന്റെ ബഹുസ്വരതയും അന്തസ്സും നിലനിൽക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു ഭാരതീയനും വന്ദേമാതരത്തിന്റെ പേരിൽ വർഗീയ ചേരിതിരിവുകളുണ്ടാക്കാനോ രാഷ്ട്രീയ നേട്ടങ്ങൾ കൊയ്യാനോ ശ്രമിക്കില്ല. എന്നിരിക്കെയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യദിനമടക്കമുള്ള ഔദ്യോഗിക പരിപാടികളിൽ വന്ദേമാതരം പൂർണ്ണമായി ചൊല്ലണമെന്ന നിർദ്ദേശങ്ങളുമായി കേന്ദ്ര സർക്കാർ മുന്നോട്ടുവരുന്നത്.

*​ആദ്യ വരികളിലെ സാർവത്രികതയും സമവായവും*

​ഗാനത്തിന്റെ ആദ്യ രണ്ടു ചരണങ്ങൾ മാതൃഭൂമിയുടെ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യത്തെയും നദികളെയും സമൃദ്ധിയെയും മനോഹരമായി വർണ്ണിക്കുന്നതാണ്. 'സുജലാം സുഫലാം' എന്ന് തുടങ്ങുന്ന ആ വരികൾ ഏതൊരു പൗരനും ഭാഷാ-മത ഭേദമന്യേ നെഞ്ചിലേറ്റാൻ കഴിയുന്ന സാർവത്രികമായ ആശയമാണ്.
​എന്നാൽ, തുടർന്നുള്ള ചരണങ്ങളിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ അത് പൂർണ്ണമായും പ്രത്യേക മതസങ്കൽപ്പങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നുണ്ട്. മാതൃഭൂമിയെ ദുർഗ്ഗാദേവിയോടും സരസ്വതിയോടും ലക്ഷ്മിയോടും ഉപമിക്കുന്നതാണ് ആ വരികൾ. ഇത് പൂർണ്ണമായി ആലപിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുമ്പോൾ, ബിംബാരാധനയെ എതിർക്കുന്ന ഏകദൈവവിശ്വാസികളായ മറ്റ് മതസമൂഹങ്ങൾക്ക് അത് വലിയ മാനസിക പ്രയാസമുണ്ടാക്കുന്നു. ഇത് ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 25 ഉറപ്പുനൽകുന്ന വിശ്വാസ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുള്ള സംരക്ഷണത്തിന് വിരുദ്ധമാവുകയും ചെയ്യുന്നു.

*​ചരിത്രപാഠങ്ങളും നേതാക്കളുടെ ദീർഘവീക്ഷണവും*

​ഈ വിഷയം 1930-കളിൽ തന്നെ സ്വാതന്ത്ര്യസമര നേതാക്കളുടെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെട്ടിരുന്നു. പണ്ഡിറ്റ് ജവഹർലാൽ നെഹ്റു, രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ തുടങ്ങിയവർ ഇതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യവും ആഴവും മനസ്സിലാക്കിയവരായിരുന്നു. ഈ ഗാനം ഹിന്ദു മതസങ്കൽപ്പങ്ങളുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതിനാൽ മറ്റു സമുദായങ്ങൾക്ക് പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ ബുദ്ധിമുട്ടായിരിക്കുമെന്ന് ടാഗോർ നിരീക്ഷിച്ചു.
​തുടർന്ന്, 1937-ൽ കൊൽക്കത്തയിൽ ചേർന്ന കോൺഗ്രസ് വർക്കിംഗ് കമ്മിറ്റി യോഗം ചരിത്രപരമായ ഒരു തീരുമാനമെടുത്തു. ഗാനത്തിലെ ദേശസ്നേഹവും പ്രകൃതിവർണ്ണനയും മാത്രം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ആദ്യത്തെ രണ്ട് ചരണങ്ങൾ മാത്രം പൊതുപരിപാടികളിൽ ആലപിച്ചാൽ മതിയെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു. ഭരണതന്ത്രജ്ഞതയും ജനാധിപത്യ സമവായവും കാഴ്ചവെച്ച പൂർവിക നേതാക്കളുടെ ആ ദീർഘവീക്ഷണത്തെയും തീരുമാനത്തെയുമാണ് പുതിയ നിർദ്ദേശങ്ങൾ മറികടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.

*അടിച്ചേൽപ്പിക്കലുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആശങ്കകൾ*

​ഒരു ഗാനം മുഴുവൻ ചൊല്ലിയോ ഇല്ലയോ എന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പൗരന്മാരുടെ ദേശസ്നേഹം അളക്കുന്നത് തികച്ചും അനുചിതമാണ്. ജനങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിക്കേണ്ട ഒരു ദേശീയ ഗീതത്തെ ധ്രുവീകരണത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നത് അപകടകരവും രാജ്യത്തിന്റെ നാനാത്വത്തിൽ ഏകത്വം എന്ന മഹത്തായ പൈതൃകത്തെ നിന്ദിക്കലുമാണ്.
​ഒന്നിക്കാനും ഒരുമിപ്പിക്കാനും എത്രയോ അനുകൂല ഘടകങ്ങൾ മുന്നിലുള്ളപ്പോൾ, ഭിന്നിപ്പിന്റെ ഘടകങ്ങൾ മാത്രം പരതി നടക്കുന്നതിലൂടെ രാജ്യത്തിന് എന്ത് നേട്ടമാണ് ലഭിക്കാൻ പോകുന്നത്? ഉത്തരവാദപ്പെട്ടവർ നെഞ്ചത്തു കൈവെച്ച് ചിന്തിക്കേണ്ട കാര്യമാണിത്. അടിച്ചേൽപ്പിക്കലുകളിലൂടെ ഭിന്നിപ്പിന്റെ പാഠങ്ങൾ പകർന്നുനൽകുമ്പോൾ രാജ്യം എങ്ങോട്ടാണ് പോകുന്നതെന്ന ആശങ്ക സ്വാഭാവികമാണ്.
        
​എത്രയോ വൈതരണികളെയും പ്രതിസന്ധികളെയും തോളോട് തോൾ ചേർന്ന് അതിജീവിച്ച പാരമ്പര്യമാണ് നമ്മുടേത്. ഒരു ഗീതത്തിന്റെ പേരിൽ നമ്മൾ ഒരിക്കലും വിഭജിക്കപ്പെട്ടു പോകരുത്. ബഹുസ്വരതയിലും ജനാധിപത്യ മൂല്യങ്ങളിലും വിശ്വസിക്കുന്ന മുഴുവൻ ഭാരതീയരും ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ഇതാണ്.