ആ ചോദ്യത്തിന്റെ അലയൊലികൾ ആ മരുഭൂമിയിലെ ടെന്റിൽ കെട്ടടങ്ങും മുൻപ്, അക്ബർ ആകാശത്തേക്ക് കൈകൾ ഉയർത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു തുടങ്ങി.

"ശാസ്ത്രം പറയുന്ന ആ കാലഗണനയും പരിണാമത്തിന്റെ ചുവടുകളും ഞങ്ങളുടെ വിശ്വാസവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നില്ല," അക്ബർ ശാന്തമായ സ്വരത്തിൽ തുടർന്നു. "ഖുർആൻ പറയുന്നത് പ്രപഞ്ചം ഘട്ടങ്ങളായാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത് എന്നാണ്. മണ്ണിൽ നിന്ന് ജീവൻ രൂപപ്പെട്ടതും അത് വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ കടന്നുപോയതും യാതൊരു അവിശ്വസനീയതയുമില്ലാത്ത കാര്യമാണ്. ഹോമോ സാപിയൻസിന്റെ ആ ശാസ്ത്രീയ കാലഘട്ടത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ആ പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു നിർണ്ണായക ഘട്ടത്തിൽ, ദൈവം ആ ജീവിയിലേക്ക് തന്റെ ആത്മാവിനെ ഊതിവളർത്തി. അങ്ങനെ ആത്മീയ ബോധവും തിരിച്ചറിവും ലഭിച്ച ആദ്യത്തെ മനുഷ്യരാണ് ആദമും ഹവ്വയും. ശാസ്ത്രം ശരീരത്തിന്റെ ജൈവിക ചരിത്രം പറയുമ്പോൾ, മതം പറയുന്നത് ആ ശരീരത്തിലേക്ക് പകർന്നുനൽകിയ ദൈവീകമായ ബോധത്തെക്കുറിച്ചാണ്."

അക്ബറിന്റെ വാക്കുകളെ പിന്തുണച്ചുകൊണ്ട് ഫാദർ ഫ്രാൻസിസ് തന്റെ മരക്കുരിശിൽ വിരലോടിച്ചു കൊണ്ട് മുന്നോട്ട് വന്നു.

"തികച്ചും സത്യമാണ്," ഫാദർ ഫ്രാൻസിസ് പറഞ്ഞു. "ക്രൈസ്തവ ദൈവശാസ്ത്രത്തിൽ ഇതിനെ 'പരിണാമപരമായ സൃഷ്ടിവാദം' അഥവാ തിയേസ്റ്റിക് എവല്യൂഷൻ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ദശലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ ജൈവിക പരിണാമത്തിലൂടെ ദൈവം മനുഷ്യന്റെ ശരീരം രൂപപ്പെടുത്തി എടുത്തു എന്നതിനെ ഞങ്ങൾ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. ആ പരിണാമത്തിന്റെ കൊടുമുടിയിൽ എത്തിയപ്പോഴാണ് ദൈവം തന്റെ ഛായയും സാദൃശ്യവും ആ ജീവിക്ക് നൽകിയത്. ആദവും ഹവ്വയും ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ആദ്യത്തെ മനുഷ്യരായിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, അത് മുഴുവൻ മനുഷ്യവർഗ്ഗത്തിന്റെയും ആത്മീയ ഉണർവിന്റെ പ്രതീകം കൂടിയാണ്. ശാസ്ത്രം അളക്കുന്ന ഹോമോ സാപിയൻസ് കാലഘട്ടവും ബൈബിൾ പറയുന്ന ആദിമ മനുഷ്യരും ഇവിടെ ഒരേ ബിന്ദുവിൽ സംഗമിക്കുന്നു."

അവരുടെ ഈ തത്വചിന്താപരമായ വിശദീകരണങ്ങൾക്ക് നേരെ തന്റെ കണ്ണടയുടെ ഫ്രെയിം ഒന്ന് കൂടി ഭംഗിയായി ഉറപ്പിച്ചു കൊണ്ട് ടൂഡോർ ജിങ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു മുഖം തുറന്നുകാട്ടി.

"നിങ്ങൾ മതത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ അതിനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുമ്പോൾ, ശാസ്ത്രം അതിനെ കാണുന്നത് ഭൗതികമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളിലൂടെയാണ്," ടൂഡോർ പറഞ്ഞു. "പരിണാമം എന്നത് ഒരു യാദൃശ്ചികതയല്ല, മറിച്ച് പ്രകൃതിയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പാണ്. ആദിമ മനുഷ്യർ തണുപ്പിൽ നിന്നും അപകടങ്ങളിൽ നിന്നും രക്ഷപ്പെടാൻ വസ്ത്രം ധരിക്കാനും തീ കണ്ടെത്താനും തുടങ്ങിയ ആ കാലഘട്ടം തന്നെയാണ് ഹോമോ സാപിയൻസിന്റെ ഉദയത്തിന് കാരണമായത്. ജീവശാസ്ത്രപരമായ ആ മാറ്റമാണ് മനുഷ്യനെ മറ്റ് മൃഗങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാക്കിയത്."

അവരുടെ ആ ചൂടേറിയ ചർച്ചയ്ക്കിടയിലേക്ക് മാതാ ഗ്രിഷിങ്ക പഥേയ ഒരു പുഞ്ചിരിയോടെ കടന്നുവന്നു.

"ശാസ്ത്രവും മതവും ഒരേ സത്യത്തിന്റെ രണ്ട് ഭാഷകളിലാണ് സംസാരിക്കുന്നത്," അവർ പറഞ്ഞു. "പരിണമിച്ചുണ്ടായ ആ ശരീരവും അതിനുള്ളിലെ ആത്മാവും വെവ്വേറെയല്ല. കാലത്തിന്റെ മഹാചക്രത്തിൽ പ്രകൃതിയും ജീവനും ഒന്നായി മാറുന്ന ആ വിസ്മയമാണ് നമ്മൾ ഈ കാണുന്നതെല്ലാം."

അവിടെ കൂടിയവരുടെ ചുറ്റും ആ മരുഭൂമിയിലെ കാറ്റ് കൂടുതൽ വേഗതയിൽ വീശാൻ തുടങ്ങി. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കണക്കുകളും വിശ്വാസത്തിന്റെ ആഴങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ആ സംവാദം മനുഷ്യന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയൊരു വെളിച്ചമായി ആ രാത്രിയിൽ പെയ്തിറങ്ങി.

ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലത്തിൽ നിന്ന് ഏതാണ്ട് പതിനായിരം അടിക്കൂടി മുകളിലേക്ക്, ആകാശത്തിന്റെ നീലച്ചായം കരിഞ്ഞുതുടരുന്ന ഒരു ശൂന്യതയുണ്ട്. അവിടെ നക്ഷത്രങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച്, വരുംകാലങ്ങളുടെ നിശ്ശബ്ദതയെ അവ മുൻകൂട്ടി മൂളിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ആ ശൂന്യതയുടെ താഴെ, മണലും ഉപ്പും തിളച്ചുവീഴുന്ന ഒരു മരുഭൂമിയിൽ, ഒരു ചെറിയ ടെന്റിൽ പ്രകൃതിയുടെ ആദിമ രഹസ്യങ്ങൾ അടക്കം ചെയ്ത കുറേ കുപ്പികൾ നിരത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.

അതൊരു പുതിയ നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ഉച്ചയായിരുന്നു. ആ ഉച്ചയ്ക്ക് ഖസാക്കിലെ കാറ്റിന്റെ വേഗതയുണ്ടായിരുന്നു; ഒപ്പം മയ്യഴിപ്പുഴയുടെ തീരങ്ങളിലെ മരവിച്ച ഏകാന്തതയും. അവിടെ ഒരുമിച്ചുകൂടിയ ആ മനുഷ്യർ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ ജാതകം തിരുത്തിയെഴുതാൻ ശ്രമിക്കുകയായിരുന്നു. മതങ്ങളുടെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും അതിരുകൾ ഒന്നുമില്ലാത്ത ഒരു കറുത്ത തുരുത്തിലായിരുന്നു അവരുടെ സംഗമം.

മരുഭൂമിയുടെ നിശ്ശബ്ദത കീറിമുറിച്ചുകൊണ്ട് ആ ചോദ്യം ഉയർന്നുവന്നു:

"പരിണാമത്തിലൂടെയാണ് മനുഷ്യന്റെ ശരീരം ഉണ്ടായതെങ്കിൽ, മനുഷ്യനു ശേഷം അതുപോലെയുള്ള മറ്റൊരു പരിണാമം എന്തുകൊണ്ട് ഉണ്ടാകുന്നില്ല?"

ആ കറുത്ത തുരുത്തിൽ കൂടിയിരുന്നവരുടെ മുഖങ്ങളിൽ അത്ഭുതത്തിന്റെ കനലുകൾ എരിഞ്ഞു.

ആകാശത്തേക്ക് നോക്കിക്കൊണ്ട് അക്ബർ പതുക്കെ സംസാരിച്ചു തുടങ്ങി. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദിമ സ്പന്ദനം തന്റെ ഉള്ളിൽ നിറയുന്നത് പോലെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

"ദൈവം 'കുൻ' അഥവാ 'ഉണ്ടാകൂ' എന്ന് കൽപ്പിച്ചപ്പോൾ തുടങ്ങി സർവ്വ ചലനങ്ങളും. മനുഷ്യൻ മണ്ണിൽ നിന്ന് ഉടലെടുത്തതും ഒരു നിയോഗത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ്. പ്രകൃതി അതിന്റെ എല്ലാ മനോഹാരിതയോടെയും ഒരുക്കിയ ഈ ലോകത്തിലേക്ക് ജീവൻ കടന്നുവന്നത് യാദൃശ്ചികമായല്ല, മറിച്ച് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ചില വഴികളിലൂടെയാണ്. ഖുർആൻ പറയുന്നത് പ്രപഞ്ചം ഘട്ടങ്ങളായാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത് എന്നാണ്. മണ്ണിൽ നിന്ന് ജീവൻ രൂപപ്പെട്ടതും അത് വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ കടന്നുപോയതും യാതൊരു അവിശ്വസനീയതയുമില്ലാത്ത കാര്യമാണ്. ഹോമോ സാപിയൻസിന്റെ ആ ശാസ്ത്രീയ കാലഘട്ടത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ആ പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു നിർണ്ണായക ഘട്ടത്തിൽ, ദൈവം ആ ജീവിയിലേക്ക് തന്റെ ആത്മാവിനെ ഊതിവളർത്തി. അങ്ങനെ ആത്മീയ ബോധവും തിരിച്ചറിവും ലഭിച്ച ആദ്യത്തെ മനുഷ്യരാണ് ആദമും ഹവ്വയും. ശാസ്ത്രം ശരീരത്തിന്റെ ജൈവിക ചരിത്രം പറയുമ്പോൾ, മതം പറയുന്നത് ആ ശരീരത്തിലേക്ക് പകർന്നുനൽകിയ ദൈവീകമായ ബോധത്തെക്കുറിച്ചാണ്."

അക്ബറിന്റെ വാക്കുകളെ പിന്തുണച്ചുകൊണ്ട് ഫാദർ ഫ്രാൻസിസ് തന്റെ കൈയിലെ മരക്കുരിശിലേക്ക് മിഴികൾ താഴ്ത്തി. ശാന്തമായ സ്വരത്തിൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

"നാം കാണുന്ന ഈ ശരീരം വെറുമൊരു ജൈവിക യന്ത്രമല്ല. വചനം മാംസമായി നമ്മൾക്കിടയിൽ വസിച്ചപ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവിന് ഒരു വില ലഭിച്ചു. ക്രൈസ്തവ ദൈവശാസ്ത്രത്തിൽ ഇതിനെ 'പരിണാമപരമായ സൃഷ്ടിവാദം' അഥവാ തിയേസ്റ്റിക് എവല്യൂഷൻ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ദശലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ ജൈവിക പരിണാമത്തിലൂടെ ദൈവം മനുഷ്യന്റെ ശരീരം രൂപപ്പെടുത്തി എടുത്തു എന്നതിനെ ഞങ്ങൾ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. ആ പരിണാമത്തിന്റെ കൊടുമുടിയിൽ എത്തിയപ്പോഴാണ് ദൈവം തന്റെ ഛായയും സാദൃശ്യവും ആ ജീവിക്ക് നൽകിയത്. ആദവും ഹവ്വയും ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ആദ്യത്തെ മനുഷ്യരായിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, അത് മുഴുവൻ മനുഷ്യവർഗ്ഗത്തിന്റെയും ആത്മീയ ഉണർവിന്റെ പ്രതീകം കൂടിയാണ്. ശാസ്ത്രം അളക്കുന്ന ഹോമോ സാപിയൻസ് കാലഘട്ടവും ബൈബിൾ പറയുന്ന ആദിമ മനുഷ്യരും ഇവിടെ ഒരേ ബിന്ദുവിൽ സംഗമിക്കുന്നു."

അവരുടെ ഇടയിലൂടെ തന്റെ കണ്ണടയുടെ ഫ്രെയിം ശരിയാക്കിക്കൊണ്ട് ടൂഡോർ ജിങ് മുന്നോട്ട് വന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ തണുത്ത യുക്തിയോടെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

"നിങ്ങൾ മിത്തുകളുടെയും വിശ്വാസങ്ങളുടെയും പിന്നാലെ നടക്കുമ്പോൾ ശാസ്ത്രം പറയുന്നത് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ സത്യങ്ങളാണ്. പരിണാമം എന്നത് പെട്ടെന്ന് സംഭവിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. ലക്ഷക്കണക്കിനും കോടിക്കണക്കിനും വർഷങ്ങൾകൊണ്ട് അതിസൂക്ഷ്മമായി നടക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണത്. നമ്മൾ ജീവിക്കുന്ന ഈ ചെറിയ കാലയളവ് ആ വലിയ പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ കഷണം പോലും പൂർണ്ണമായി കാണാൻ പര്യാപ്തമല്ല. ആദിമ മനുഷ്യർ പ്രതികൂലമായ പ്രകൃതി സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജീവിച്ചപ്പോൾ അതിജീവിക്കാൻ ശരീരത്തിന് വലിയ ജൈവിക മാറ്റങ്ങൾ ആവശ്യമായിരുന്നു. എന്നാൽ ആധുനിക മനുഷ്യൻ വീടുകൾ ഉണ്ടാക്കാനും, വസ്ത്രം ധരിക്കാനും, തീയും കൃഷിയും കണ്ടുപിടിക്കാനും തുടങ്ങിയതോടെ പ്രകൃതിയിലെ പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളെ നേരിടാൻ ജൈവികമായ മാറ്റങ്ങൾക്ക് പകരം സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ സാങ്കേതികവിദ്യകളാണ് ഉപയോഗിച്ചത്. അതുകൊണ്ട് ശരീരത്തിൽ പുതിയ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകേണ്ട ആവശ്യം പ്രകൃതിപരമായി ഇല്ലാതായി. കോടാനുകോടി വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് കുരങ്ങിൽ നിന്ന് മനുഷ്യൻ ഉണ്ടായ ആവാസവ്യവസ്ഥയും ഇന്നത്തെ ഭൂമിയുടെ അവസ്ഥയും തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണ്. അന്നത്തെ ആ പ്രത്യേക പരിസ്ഥിതിയാണ് ചില ജീവികളെ പരിണമിപ്പിച്ച് പുതിയ വർഗ്ഗങ്ങളാക്കി മാറ്റിയത്. ഇന്ന് ആ നിശ്ചിത സാഹചര്യങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ പുനർജനിക്കുന്നില്ല."

അവരുടെ അരികിൽ നിശ്ശബ്ദയായി നിന്നിരുന്ന മാതാ ഗ്രിഷിങ്ക പഥേയ സാകൂതം ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ട് മൊഴിഞ്ഞു:

"നാം അനുഭവിക്കുന്ന ഈ പ്രപഞ്ചമെല്ലാം ഒരു മായയാണ്. പരിണാമമെന്നോ സൃഷ്ടിയെന്നോ നാം വിളിക്കുന്നത് കാലത്തിന്റെ മഹാചക്രത്തിൽ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന കർമ്മഫലങ്ങളുടെ ചില നിഴലുകൾ മാത്രമാണ്. ആത്മാവ് അനന്തമാണ്, എന്നാൽ അതിന്മേൽ വസ്ത്രം ധരിച്ച ഈ ഭൗതിക ശരീരം ഒരു താൽക്കാലിക താവലം മാത്രമാണ്. ശാസ്ത്രവും മതവും ഒരേ സത്യത്തിന്റെ രണ്ട് ഭാഷകളിലാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. പരിണമിച്ചുണ്ടായ ആ ശരീരവും അതിനുള്ളിലെ ആത്മാവും വെവ്വേറെയല്ല."

ചരിത്രത്തിന്റെ ഏതോ പഴയ യാതനകളുടെ ഭാരമുള്ള മുഖവുമായി നെത്ന്യ പതുക്കെ പറഞ്ഞു:

"എന്റെ ജനത മരുഭൂമിയിലൂടെ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞപ്പോഴും വസ്ത്രവും ഭക്ഷണവും തേടി വലഞ്ഞപ്പോഴും ഞങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയത് അതിജീവനം എന്നത് വലിയൊരു പോരാട്ടമാണെന്നാണ്. വസ്ത്രധാരണവും ലജ്ജയും മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക പരിണാമത്തിന്റെ നാഴികക്കല്ലുകളാണ്."

അവരുടെ സംവാദത്തിലേക്ക് ശാന്തതയുടെ പുതിയൊരു അർത്ഥവുമായി ഗ്രീഗോറിയസും സിദ്ധാർത്ഥ ബുദ്ധനും കടന്നുവന്നു. ഗ്രീഗോറിയസ് തന്റെ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു:

"ജീവിതത്തിലെ ഒരു അണുവിനെപ്പോലും നാം നോവിക്കാൻ പാടില്ല. എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളും ഒരേ വേരുകളിൽ നിന്ന് പടർന്നുകയറിയവയാണ്. അഹിംസയാണ് പരമമായ സത്യം."

ബുദ്ധൻ ഒരു വാക്ക് പോലും മിണ്ടാതെ മണലിൽ ഒരു ചെറിയ വടികൊണ്ട് തൊട്ടു. തുടർന്ന് ശാന്തമായ സ്വരത്തിൽ അദ്ദേഹം ചുറ്റും കൂടിയവരോട് പറഞ്ഞു:

"പരിണാമം എന്നത് യാദൃശ്ചികമായി സംഭവിച്ച ജൈവിക മാറ്റങ്ങളുടെ തുടർച്ചയാണ്. മനുഷ്യൻ എന്നത് പരിണാമത്തിന്റെ അവസാന ലക്ഷ്യമല്ല, മറിച്ച് ഇന്നോളം നിലനിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞ ഒരു വിജയകരമായ വഴിമാത്രം. മനുഷ്യനെപ്പോലെ ബുദ്ധിയുള്ള മറ്റൊരു വർഗ്ഗം ഭാവിയിലും വരാൻ സാധ്യതയില്ല എന്നല്ല, അതിന് ദശലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ വേണ്ടിവരുമെന്ന് മാത്രം. ആഗ്രഹങ്ങളുടെ അവസാനമാണ് ദുഃഖ നിവൃത്തി."

പെട്ടെന്ന്, ആ ടെന്റിന് പുറത്ത് ആകാശത്ത് ഒരു ഇടിമിന്നൽ വെട്ടി. ആകാശത്തുനിന്ന് മീനുകൾ മണ്ണിലേക്ക് പെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അത്ഭുതത്തോടെ അവർ ആ കാഴ്ച നോക്കി നിന്നു.

മതങ്ങളും ശാസ്ത്രവും, വിശ്വാസങ്ങളും സംശയങ്ങളും, തത്വചിന്തകളും മിത്തുകളും അവിടെ ഒന്നായി അലിഞ്ഞുചേർന്നു. മനുഷ്യൻ എന്ന് മുതലാണ് വസ്ത്രം ധരിച്ചു തുടങ്ങിയത് എന്ന ശാസ്ത്രീയമായ അന്വേഷണവും, ആദവും ഹവ്വയും അത്തിയിലകൾ തുന്നിയുണ്ടാക്കിയ ആദിമ ലജ്ജയും ആ മണലാരണ്യത്തിലെ കാറ്റിൽ ഒന്നായി പറന്നുയർന്നു.

നാം എവിടെ നിന്നു വന്നു, എങ്ങോട്ട് പോകുന്നു എന്ന ആ പഴയ ചോദ്യത്തിന് മുന്നിൽ, ആ ശാസ്ത്രജ്ഞനും സന്യാസിമാരും പ്രവാചകരും ഒരുപോലെ തലകുനിച്ചു. കാരണം, ഉത്തരം ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളോളം അകലെയായിരുന്നു; അതേസമയം സ്വന്തം ഹൃദയത്തോളം അടുത്ത് നിൽക്കുന്നതുമായിരുന്നു.

അതിനിടയിൽ, ആ മണലാരണ്യത്തിലെ ശൂന്യതയെ ഭേദിച്ച് പെട്ടെന്ന് സ്വർഗ്ഗവും നരകവും കടന്നുവന്നു. ആ ചോദ്യം വായുവിൽ തങ്ങിനിന്നു:

"സ്വർഗ്ഗം ആധുനികമാകുമോ? അവിടെ ലോകത്തിന്റെ ആധുനികത എത്രമാത്രമായിരിക്കും? അപ്പോൾ നരകമോ? അതിന്റെ ഫർണസ് ഹിറ്റ്ലറും ഇസ്രായേലും നരകം തീർക്കുന്നതുപോലെയായിരിക്കുമോ? അതോ അതിനേക്കാൾ ആധുനികാധുനികമായിരിക്കുമോ?"

ആ സംവാദത്തിന്റെ ഒഴുക്കിലേക്ക് ആ വിചിത്രമായ ചോദ്യം ഒരു ഇടിമിന്നൽ പോലെ പതിച്ചു. ടെന്റിനുള്ളിലെ അന്തരീക്ഷം പെട്ടെന്ന് തണുത്തുറഞ്ഞു.

അക്ബർ തന്റെ കണ്ണുകൾ ഉയർത്തി, ആകാശത്തിലെ അനന്തതയിലേക്ക് നോക്കിക്കൊണ്ട് പതുക്കെ പറഞ്ഞു:

"ഖുർആൻ സ്വർഗ്ഗത്തെ വർണ്ണിക്കുന്നത് കേവലം ഭൗതികമായ ആഡംബരങ്ങളിലൂടെയല്ല. താഴെ അരുവികൾ ഒഴുകുന്ന, ശാന്തിയുടെയും സമാധാനത്തിന്റെയും ഇടമായാണ്. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ മനുഷ്യന്റെ ആധുനികത സ്വർഗ്ഗത്തെ എങ്ങനെയാകും കാണുക? ആധുനിക ലോകത്തിന്റെ ഡിജിറ്റൽ സ്വർഗ്ഗങ്ങളും കൃത്രിമ ബുദ്ധിയുടെ ഗ്യാരണ്ടികളും അവിടെ ഉണ്ടാകില്ല. സ്വർഗ്ഗം എന്നത് ഭൗതികമായ സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ വളർച്ചയല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവ് അതിന്റെ സ്രഷ്ടാവിനോട് പൂർണ്ണമായി ലയിക്കുന്ന അത്യുന്നതമായ അവസ്ഥയാണ്. അവിടെ ഭൗതികമായ ആധുനികതയ്ക്കപ്പുറം സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ ശുദ്ധമായ ലളിതഭംഗിയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്."

ഫാദർ ഫ്രാൻസിസ് തന്റെ മരക്കുരിശ് നെഞ്ചോട് ചേർത്തുപിടിച്ചുകൊണ്ട് പുഞ്ചിരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരത്തിൽ ഒരു പുതിയ കാലഘട്ടത്തിന്റെ ദാർശനികതയുണ്ടായിരുന്നു:

"ബൈബിളും സ്വർഗ്ഗത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നത് ദൈവത്തിന്റെ പ്രകാശത്തോടുകൂടുള്ള നിത്യമായ ഐക്യത്തെക്കുറിച്ചാണ്. മനുഷ്യൻ ആധുനികതയുടെ പേരിൽ ഗ്ലാസും സ്റ്റീലും കൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗം പണിയാൻ നോക്കിയേക്കാം. ഭൂമിയിൽ ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വളരുമ്പോൾ നാമും ഒരുതരം ഡിജിറ്റൽ സ്വർഗ്ഗമാണ് സ്വപ്നം കാണുന്നത്. എന്നാൽ ദൈവരാജ്യം എന്നത് ഭൗതികമായ ആധുനികതയേക്കാൾ ഉപരിയായി, മനുഷ്യന്റെ സ്നേഹവും പാവനതയും നിറഞ്ഞ ഒരു ഹൃദയമാണ്."

അവരുടെ അരികിൽ നിന്ന് ടൂഡോർ ജിങ് തന്റെ ലാപ്ടോപ്പിലെ സ്ക്രീൻ ഒന്ന് തടവിക്കൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയമായ യുക്തിയോടെ ഇടപെട്ടു:

"നിങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തെയും നരകത്തെയും മിത്തുകളുടെ അളവുകോലിൽ നിർവചിക്കുമ്പോൾ, ആധുനിക ശാസ്ത്രം കാണുന്നത് മറ്റൊരു സത്യമാണ്. ഇന്ന് മനുഷ്യൻ ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസും വെർച്വൽ റിയാലിറ്റിയും ഉപയോഗിച്ച് സ്വന്തം സ്വർഗ്ഗങ്ങളും നരകങ്ങളും ഈ ഭൂമിയിൽ തന്നെ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ നരകം എന്നത് മറ്റെവിടെയുമല്ല; ഹിറ്റ്ലറുടെ കോൺസെൻട്രേഷൻ ക്യാമ്പുകളിലും, ആധുനിക ലോകത്ത് ഇസ്രായേൽ തീർക്കുന്ന ബോംബ് വർഷങ്ങളുടെയും കത്തിയമരുന്ന ഗാസയുടെയും ചാരക്കൂമ്പാരങ്ങളിലാണ്. മനുഷ്യൻ മനുഷ്യന് തീർക്കുന്ന ഈ ഭൂമിയിലെ നരകത്തേക്കാൾ ഭീകരമായ മറ്റൊരു നരകം ഇനി എവിടെയാണ് ഉണ്ടാകേണ്ടത്? ആധുനിക ആയുധങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉപയോഗിച്ച് മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് ഭൂമിയിൽ നരകം തീർക്കുന്നത്."

മാതാ ഗ്രിഷിങ്ക പഥേയ സാകൂതം ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ട് ആ പ്രസ്താവനയെ ശരിവെച്ചു:

"സത്യമാണ്, നരകവും സ്വർഗ്ഗവും മരണാന്തര ജീവിതത്തിലെ ഏതോ അദൃശ്യ ലോകങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല. വേദാന്തം പറയുന്നതുപോലെ, നമ്മുടെ കർമ്മഫലങ്ങൾ തന്നെയാണ് നമ്മെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കോ നരകത്തിലേക്കോ നയിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ക്രൂരതകൊണ്ടും അത്യാഗ്രഹംകൊണ്ടും ഈ ഭൂമിയെ ഒരു നരകമാക്കി മാറ്റിക്കഴിഞ്ഞു. ഹിറ്റ്ലറുടെ ഗ്യാസ് ചേമ്പറുകളും ആധുനിക യുദ്ധമുഖങ്ങളും കാണിക്കുന്നത് മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിലെ അന്ധകാരമാണ്."

ചരിത്രത്തിന്റെ നോവുകൾ പേറുന്ന നെത്ന്യയുടെ കണ്ണുകൾ ഈറനണിഞ്ഞു. അവർ വിറയ്ക്കുന്ന സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു:

"എന്റെ ജനത സഹിച്ച പീഡനങ്ങളും മരുഭൂമിയിലെ അലച്ചിലുകളും മനുഷ്യൻ മനുഷ്യനോട് ചെയ്ത ക്രൂരതയുടെ ജീവിക്കുന്ന സാക്ഷ്യങ്ങളാണ്. നരകം എന്നത് ഏതെങ്കിലും തീച്ചൂള മാത്രമല്ല; അത് സഹജീവിയെ വേട്ടയാടുന്ന മനുഷ്യന്റെ ക്രൂരമായ ഭാവനയാണ്. ആധുനികത വളരുന്തോറും നരകത്തിന്റെ രൂപവും ഭാവവും കൂടുതൽ കുറ്റമറ്റതും ഭീകരവുമായി മാറുന്നു എന്നതാണ് സത്യം."

ഗ്രീഗോറിയസും ബുദ്ധനും ആ ചർച്ചയുടെ ആഴത്തിലേക്ക് ശാന്തതയുടെ വെളിച്ചം വീശി. ബുദ്ധൻ മണലിൽ ഒരു ചെറിയ വരകൂടി വരച്ചുകൊണ്ട് സാവധാനം പറഞ്ഞു:

"ആഗ്രഹങ്ങളും അത്യാഗ്രഹങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം മനുഷ്യൻ ഈ ഭൂമിയിൽ നരകം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കും. സ്വർഗ്ഗവും നരകവും ബാഹ്യമായ ലോകങ്ങളല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ അശാന്തമായ മനസ്സിൽ കത്തിനിൽക്കുന്ന അഗ്നിയും അവിടെത്തന്നെയുള്ള ശാന്തിയുമാണ്. ആധുനികത എത്രവളർന്നാലും മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് മാറാത്തടത്തോളം ഈ നരകങ്ങൾക്ക് മാറ്റമുണ്ടാകില്ല."

മരുഭൂമിയിലെ രാത്രിയുടെ ആഴങ്ങളിലേക്ക് ആ വാക്കുകൾ അലിഞ്ഞുചേർന്നു. ശാസ്ത്രവും മതവും ചരിത്രവും ഒരേപോലെ തലകുനിച്ച ആ നിമിഷത്തിൽ, സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെയും നരകത്തിന്റെയും ആധുനിക മുഖങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം മനസാക്ഷിയുടെ കണ്ണാടിയായി അവിടെ ബാക്കിയായി.

മരുഭൂമിയിലെ ടെന്റിലെ ആ ചർച്ച പെട്ടെന്ന് ഗൗരവത്തിന്റെ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് വഴിമാറി. കേവലം ഭൗതികമായ ആധുനികതയുടെയും മനുഷ്യന്റെ നിർമ്മിതികളുടെയും ചർച്ചകളിൽ നിന്ന്, ആ കറുത്ത തുരുത്തിലെ അന്തരീക്ഷം അവസാന നാളുകളുടെയും വിചാരണയുടെയും ഗാംഭീര്യത്തിലേക്ക് വഴുതിവീണു.

അക്ബർ തന്റെ കൈകൾ താഴ്ത്തി, ആകാശത്തിലെ അനന്തതയിലേക്ക് കൃത്യമായി നോക്കിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു:

"അതല്ല സത്യം! സ്വർഗ്ഗവും നരകവും മനുഷ്യൻ ഭൂമിയിൽ തീർക്കുന്ന വെറും കോൺസെൻട്രേഷൻ ക്യാമ്പുകളോ ഡിജിറ്റൽ നിർമ്മിതികളോ അല്ല. അതൊരു ദിവ്യമായ വിധിയാണ്. ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, മനുഷ്യൻ ചെയ്ത നന്മതിന്മകൾക്കുള്ള അന്തിമ പ്രതിഫലത്തിന്റെ നാളിൽ, കർമ്മങ്ങളുടെ ആ തൂക്കമറിയുന്ന 'സിറാത്ത്' എന്ന പാലത്തിലൂടെ എല്ലാവരും കടന്നുപോകേണ്ടതുണ്ട്. നന്മ ചെയ്തവനെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കും, തിന്മ ചെയ്തവനെ ക്രൂരമായ നരകത്തിന്റെ ആഴങ്ങളിലേക്കും ആ ദിവ്യനിയോഗം സ്വാഗതം ചെയ്യും. അത് അന്ത്യദിനത്തിന്റെ, കിയാമത്ത് നാളിന്റെ, ഉയർത്തെഴുന്നേൽപ്പിന്റെ സന്ധ്യയിൽ സംഭവിക്കുന്ന പൂർണ്ണമായ സത്യമാണ്."

അക്ബറിന്റെ ആ വാക്കുകൾ ആ ടെന്റിലെ ചെറിയ വെട്ടത്തിൽ പ്രതിധ്വനിച്ചു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ തണുത്ത കണക്കുകളും തത്വചിന്തകളുടെ മായക്കാഴ്ചകളും അവിടെ ഒരു നിമിഷത്തേക്ക് നിശ്ചലമായി.

ഫാദർ ഫ്രാൻസിസ് തന്റെ മരക്കുരിശ് നെഞ്ചോട് കൂടുതൽ ശക്തമായി ചേർത്തുപിടിച്ചുകൊണ്ട് ആ പ്രസ്താവനയെ ശിരസ്സാവഹിച്ചു. വിറയ്ക്കുന്ന ശബ്ദത്തിൽ അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു:

"അത് തികഞ്ഞ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. ക്രിസ്തീയ പ്രവാചക വചനങ്ങളും ഇത് തന്നെയാണ് നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്. അന്ത്യനാൾ അഥവാ വിധിദിവസം വന്നെത്തുമ്പോൾ, ജീവിച്ചിരുന്നവരും മരിച്ചവരുമെല്ലാം ആ വലിയ സിംഹാസനത്തിന് മുന്നിൽ കണക്ക് ബോധിപ്പിക്കാൻ നിരക്കും. മനുഷ്യന്റെ നീതി നടപ്പിലാകുന്ന ആ ദിവസം, സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ നിത്യപ്രകാശവും നരകത്തിന്റെ നീറുന്ന അഗ്നിയും വേർതിരിക്കപ്പെടും. അത് ഭൂമിയിലെ രാഷ്ട്രീയമോ യുദ്ധങ്ങളോ ഉണ്ടാക്കുന്ന ചെറിയ തിന്മകൾക്കപ്പുറം, ആത്മാവിന്റെ നിത്യമായ വിധിയാണ്."

അവരുടെയിടയിലേക്ക് ടൂഡോർ ജിങ് തന്റെ ശാസ്ത്രീയമായ യുക്തിയെ മാറ്റിവെച്ചുകൊണ്ട് സാകൂതം നോക്കി. ക്വാണ്ടം സമവാക്യങ്ങൾക്കും ബ്ലാക്ക് ഹോൾ തിയറികൾക്കും അപ്പുറമുള്ള ആ അന്തിമ സത്യത്തിന് മുന്നിൽ അദ്ദേഹവും നിശ്ശബ്ദനായി.

മാതാ ഗ്രിഷിങ്ക പഥേയ സാകൂതം തലയാട്ടിപ്പറഞ്ഞു:

"മനുഷ്യൻ എത്രയൊക്കെ ആധുനികത സംസാരിച്ചാലും, കർമ്മഫലം എന്ന് പറയുന്ന ആ പ്രപഞ്ച നിയമത്തിൽ നിന്ന് ആർക്കും രക്ഷപ്പെടാനാവില്ല. ചെയ്തതിന്റെ ഫലം അനുഭവിച്ചേ തീരൂ എന്നത് എല്ലാ ദർശനങ്ങളും അംഗീകരിക്കുന്ന സത്യമാണ്."

നെത്ന്യയുടെ കണ്ണുകൾ ആ ആത്മീയ ഗാംഭീര്യത്തിൽ നിറഞ്ഞുതുടങ്ങി. ചരിത്രത്തിന്റെ നോവുകൾ പേറുന്ന ആ ജനതയുടെ പ്രതിനിധിയായി അവർ മന്ത്രിച്ചു:

"ഭൂമിയിൽ നാം അനുഭവിക്കുന്ന യാതനകൾക്കെല്ലാം അപ്പുറം നീതി നടപ്പിലാകുന്ന ഒരു നാളുണ്ട്. അതാണ് അന്ത്യദിനത്തിന്റെ പുലരി."

ഗ്രീഗോറിയസും ബുദ്ധനും പരസ്പരം നോക്കി പുഞ്ചിരിച്ചു. ബുദ്ധൻ മണലിൽ വരച്ച വൃത്തത്തിന് മീതെ കൈകൾ വെച്ചുകൊണ്ട് ശാന്തമായി പറഞ്ഞു:

"കർമ്മത്തിന്റെ നിയമം ഒരിക്കലും തെറ്റില്ല. വിത്തിന്റെ ഫലം വൃക്ഷമെന്നപോലെ, മനുഷ്യന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലം ആ അന്തിമ നാളിൽ അവനെ തേടിയെത്തും."

പെട്ടെന്ന്, ആ മരുഭൂമിയുടെ ആകാശം രണ്ടായി പിളരുന്നത് പോലെ ഒരു പ്രകാശം പരന്നു. മനുഷ്യൻ എന്ന് മുതലാണ് വസ്ത്രം ധരിച്ചു തുടങ്ങിയതെന്ന ആദിമ ചോദ്യവും, ആദവും ഹവ്വയും അനുഭവിച്ച ലജ്ജയും, ഹിറ്റ്ലറും ഇസ്രായേലും തീർത്ത ഭൂമിയിലെ നരകങ്ങളും എല്ലാം ആ വലിയ അന്ത്യനാളിന്റെ വിചാരണയ്ക്ക് മുന്നിൽ ഒരു നിമിഷം വിറങ്ങലിച്ചു നിന്നു.

മനുഷ്യന്റെ സ്രഷ്ടാവിന് മുന്നിൽ കണക്കുബോധിപ്പിക്കേണ്ട ആ സിറാത്തിന്റെ പാലവും കിയാമത്ത് നാളിന്റെ ഉയർത്തെഴുന്നേൽപ്പും മാത്രമായിരുന്നു ഇനി ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നത്. ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ പോലും ആ മഹാ സത്യത്തിന് മുന്നിൽ സാക്ഷികളായി കണ്ണിമയ്ക്കാതെ നിന്നു.