ഭാരതീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തിൽ അതീവ മഹത്തായ സ്ഥാനമാണ് മഹാശിവരാത്രിക്ക് ഉള്ളത്. 
അനാദികാലം മുതൽ ഭക്തജനങ്ങൾ ആചരിച്ചുവരുന്ന ഈ വിശുദ്ധ ദിനം പരമശിവനെ ആരാധിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രത്യേക അവസരമാണ്. 
ഫാൽഗുന മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശി തിഥിയിലാണ് മഹാശിവരാത്രി ആചരിക്കുന്നത്. “ശിവന്റെ മഹത്തായ രാത്രി” എന്നർത്ഥം വരുന്ന ഈ ഉത്സവം ഭക്തിയുടെയും ആത്മശുദ്ധിയുടെയും ആത്മജാഗരണത്തിന്റെയും പ്രതീകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

ഹിന്ദു പുരാണങ്ങളിൽ മഹാശിവരാത്രിയെക്കുറിച്ച് നിരവധി വിശ്വാസങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. പരമശിവനും പാർവതിയും വിവാഹിതരായ ദിനം ഇതാണെന്ന് ഒരു വിശ്വാസം പറയുന്നു. മറ്റൊരു വിശ്വാസപ്രകാരം ഈ രാത്രി തന്നെയാണ് ശിവതാണ്ഡവ നൃത്തം അവതരിപ്പിച്ചതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം എന്നീ മൂന്നു ശക്തികളെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ശിവൻ, ജീവിതത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സത്യങ്ങളെ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. 
സംഹാരത്തിന്റെ ദേവനായ ശിവൻ നാശം കൊണ്ടുവരുന്നത് പുതുസൃഷ്ടിക്കായുള്ള വഴിയൊരുക്കാനാണെന്ന സന്ദേശം മഹാശിവരാത്രി നൽകുന്നു.

മഹാശിവരാത്രി ദിനത്തിൽ ഭക്തർ കഠിനമായ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ചിലർ മുഴുവൻ ദിവസം ആഹാരമൊഴിഞ്ഞ് ജലം മാത്രം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, ചിലർ ഫലാഹാരം മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഉപവാസം ശരീരത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതിനൊപ്പം മനസ്സിനെയും നിയന്ത്രണത്തിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. പുലർച്ചെ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ എത്തി ശിവലിംഗത്തിന് അഭിഷേകം നടത്തുന്നത് പ്രധാന ആചാരമാണ്. പാൽ, വെള്ളം, തേൻ, നെയ്യ് എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ശിവലിംഗത്തിൽ അഭിഷേകം നടത്തുകയും ബില്വദളങ്ങൾ സമർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബില്വദള സമർപ്പണം ശിവനെ ഏറ്റവും പ്രസാദിപ്പിക്കുന്ന പൂജാരീതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നു.

“ഓം നമഃ ശിവായ” എന്ന മന്ത്രജപം മഹാശിവരാത്രിയുടെ ആത്മാവാണ്. ഈ മന്ത്രം ആവർത്തിച്ച് ജപിക്കുന്നത് മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കുകയും ആത്മശാന്തി നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പ്രത്യേക പൂജകളും ഭജനകളും പ്രഭാഷണങ്ങളും സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. 
നിരവധി ഭക്തർ രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരിച്ച് ശിവപുരാണം വായിക്കുകയും ഭക്തിഗാനങ്ങൾ ആലപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജാഗരണം അന്ധകാരത്തിൽ നിന്ന് പ്രകാശത്തിലേക്കുള്ള ആത്മീയ യാത്രയുടെ പ്രതീകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

മഹാശിവരാത്രിയുടെ സന്ദേശം വെറും ആചാരങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങുന്നതല്ല. അത് ജീവിതത്തിന്റെ ഉന്നത മൂല്യങ്ങളെ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. അഹങ്കാരം, ക്രോധം, അസൂയ, ദ്വേഷം തുടങ്ങിയ ദുഷ്പ്രവണതകളെ വിട്ട് സ്നേഹത്തിന്റെയും സഹനത്തിന്റെയും ധർമ്മത്തിന്റെയും വഴിയിലേക്ക് തിരിയാനുള്ള പ്രചോദനമാണ് ഈ ദിനം നൽകുന്നത്. ശിവന്റെ ലളിതമായ ജീവിതം നമുക്ക് വിനയവും സമത്വബോധവും പഠിപ്പിക്കുന്നു. കയ്യിൽ ത്രിശൂലം, കഴുത്തിൽ പാമ്പ്, ജടയിൽ ഗംഗയും ചന്ദ്രനും ധരിച്ച ശിവന്റെ രൂപം പ്രകൃതിയോടുള്ള ഏകത്വത്തെയും സർവസമത്വത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

സാമൂഹികമായും മഹാശിവരാത്രിക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഈ ദിവസം വിവിധ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നടക്കുന്ന ഉത്സവങ്ങൾ സമൂഹത്തിൽ ഐക്യവും സഹോദരത്വവും വളർത്തുന്നു. ജാതിമതഭേദമന്യേ ആളുകൾ ശിവനെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നതിലൂടെ സമത്വത്തിന്റെ സന്ദേശം പ്രചരിക്കുന്നു. ഭക്തിയും വിശ്വാസവും ഒരുമിച്ചുചേരുന്ന ഈ ദിനം മനുഷ്യരെ ആത്മീയമായി ഉന്നതരാക്കുന്നു.
ചുരുക്കത്തിൽ, മഹാശിവരാത്രി ഒരു ഉത്സവമത്രമല്ല; അത് ആത്മപരിശോധനയുടെ അവസരമാണ്. നമ്മുടെ ഉള്ളിലെ ദുഷ്പ്രവണതകളെ സംഹരിച്ച് നന്മയുടെ വഴിയിലേക്ക് കടക്കാനുള്ള പ്രചോദനമാണ് ഈ ദിവ്യരാത്രി നൽകുന്നത്. ഭക്തിയോടും വിനയത്തോടും കൂടെ ഈ ദിനം ആചരിക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിൽ സമാധാനവും ആത്മശക്തിയും നിറയും.

ഓം നമഃ ശിവായ!