ചില യാത്രകൾ ലക്ഷ്യത്തിലെത്താനാണ്. എന്നാൽ ചില യാത്രകളിൽ എത്ര ദൂരം സഞ്ചരിച്ചാലും നമ്മൾ തിരിച്ചെത്തുന്നത് അതേ ഇടത്തുതന്നെയായിരിക്കും. പ്രവാസജീവിതവും ചിലപ്പോഴൊക്കെ അങ്ങനെയാണ്. ഓരോ ദിവസവും ഓടുന്നു, അധ്വാനിക്കുന്നു, സമ്പാദിക്കുന്നു, ബാധ്യതകൾ തീർക്കുന്നു. എന്നിട്ടും എവിടെയോ ജീവിതം അവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

മാസാവസാനം ശമ്പളം വരുന്നു. വീട്ടുചെലവുകൾ, വായ്പകൾ, കുടുംബത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ… ഓരോന്നായി പണം വഴിമാറിപ്പോകുന്നു. അടുത്ത മാസത്തെ ശമ്പളത്തിനായി വീണ്ടും കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇതിനിടയിൽ മറ്റൊരു വർഷം കൂടി കടന്നുപോകുന്നു. ഇന്നലെ കണ്ട സ്വപ്നങ്ങൾ ഇന്നും മനസ്സിലുണ്ട്. പക്ഷേ, അവയിലേക്കുള്ള ദൂരം കുറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ എന്ന് ചോദിച്ചാൽ പലപ്പോഴും ഉത്തരമുണ്ടാകില്ല.

ഒരിക്കൽ കുറച്ചുകാലം വിദേശത്ത് ജോലി ചെയ്ത് ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്തണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെയാണ് നമ്മളിൽ പലരും കടൽ കടന്നത്. വീടൊന്ന് പണിയണം, കടങ്ങൾ തീർക്കണം, കുടുംബത്തെ സുരക്ഷിതമാക്കണം, ഒടുവിൽ സ്വന്തം നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തി സമാധാനത്തോടെ ജീവിക്കണം. ഇതായിരുന്നു പലരുടെയും സ്വപ്നം. എന്നാൽ ഓരോ ലക്ഷ്യവും പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ പുതിയ ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ മുന്നിലെത്തുന്നു. മടങ്ങിവരവിന്റെ തീയതി വീണ്ടും നീളുന്നു. അങ്ങനെ നാട്ടിലേക്കുള്ള ദൂരം കിലോമീറ്ററുകളിൽ മാത്രമല്ല, വർഷങ്ങളിലും വർധിക്കുന്നു.

ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്താനായി തുടങ്ങിയ യാത്ര, എപ്പോഴാണ് ജീവിതം തന്നെ മാറ്റിവെച്ചുകൊണ്ടുള്ള യാത്രയായി മാറിയത്?

ഈ ചോദ്യം പല പ്രവാസികളുടെയും മനസ്സിൽ എപ്പോഴെങ്കിലും ഉയർന്നിട്ടുണ്ടാകാം. സമ്പാദിക്കുന്നത് കുടുംബത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. എന്നാൽ ആ കുടുംബത്തോടൊപ്പം ജീവിക്കാനുള്ള വിലപ്പെട്ട സമയംപോലും സമ്പാദ്യത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള ഓട്ടത്തിനിടയിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നു. മക്കളുടെ വളർച്ച, മാതാപിതാക്കളുടെ വാർധക്യം, പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ സന്തോഷങ്ങളും സങ്കടങ്ങളും പലതും ഫോണിന്റെ സ്ക്രീനിനപ്പുറത്തുനിന്ന് കണ്ടറിയേണ്ടിവരുന്നു. ജീവിതത്തിലെ ചില പ്രധാനപ്പെട്ട നിമിഷങ്ങളിൽ സാന്നിധ്യമാകാൻ കഴിയാത്തതിന്റെ വേദനയ്ക്ക് ശമ്പളത്തിന്റെ കണക്കുപുസ്തകത്തിൽ ഇടമുണ്ടാകില്ല.

പ്രവാസിയുടെ ജീവിതം പലപ്പോഴും ഒരേ ചക്രത്തിൽ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ജോലി, ശമ്പളം, ചെലവുകൾ, ബാധ്യതകൾ, വീണ്ടും ജോലി. അതിനിടയിൽ അവധിക്കായുള്ള കാത്തിരിപ്പ്. അവധി കിട്ടിയാൽ നാട്ടിലേക്ക് പോകാനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ; നാട്ടിലെത്തിയാൽ പ്രിയപ്പെട്ടവരോടൊപ്പം കുറച്ചുദിവസങ്ങൾ. തിരിച്ചുവരേണ്ട ദിവസമടുക്കുമ്പോൾ മനസ്സിൽ വീണ്ടും ഒരു ഭാരം. ഒടുവിൽ മടങ്ങിവരുന്നു, അടുത്ത അവധിക്കായുള്ള കാത്തിരിപ്പ് ആരംഭിക്കുന്നു. ഓരോ വർഷവും ഇതേ ക്രമം ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ ജീവിതം മുന്നോട്ടുപോകുന്നുണ്ടെങ്കിലും നമ്മൾ ഒരിടത്ത് നിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നും.

ഇതിനിടയിൽ പ്രവാസിയുടെ തൊഴിൽജീവിതവും കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകുന്നു. ജോലി ഭാരം കൂടുന്നു, ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു. ചില തൊഴിലിടങ്ങളിൽ വേതനവർധനവില്ലാതെ വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നു. അർഹമായ അവധി ലഭിക്കാത്തതും ശമ്പളം വൈകുന്നതും തൊഴിൽസുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകളും പലരുടെയും ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. പുതിയ സംവിധാനങ്ങളും നിയന്ത്രണങ്ങളും ജോലിയുടെ സ്വഭാവം മാറ്റുമ്പോൾ, അതിനനുസരിച്ച് മാറേണ്ടിവരുന്ന തൊഴിലാളിയുടെ സമയംക്കും അധ്വാനത്തിനും അതേ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം അവശേഷിക്കുന്നു.

ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജോലി ഉപേക്ഷിച്ച് നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങണമെന്ന ആഗ്രഹം സ്വാഭാവികമാണ്. പക്ഷേ, അതിനുശേഷം എന്ത് എന്ന ചോദ്യമാണ് പലരെയും പിന്നോട്ടുവലിക്കുന്നത്. നാട്ടിൽ സ്ഥിരമായൊരു വരുമാനമാർഗമുണ്ടോ? വർഷങ്ങളായി സമ്പാദിച്ചതെല്ലാം ബാധ്യതകൾ തീർക്കാൻ ചെലവായെങ്കിൽ ഇനി എങ്ങനെ മുന്നോട്ടുപോകും? കുടുംബത്തിന്റെ ഭാവി എങ്ങനെ സുരക്ഷിതമാക്കും? ഈ ആശങ്കകൾക്കിടയിൽ മടങ്ങിപ്പോകാനുള്ള തീരുമാനം വീണ്ടും മാറ്റിവെക്കുന്നു.

അങ്ങനെ, മടുത്തിട്ടും തുടരുന്നു; തുടരാൻ ആഗ്രഹമില്ലെങ്കിലും തുടരേണ്ടിവരുന്നു. പുറത്തുകടക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്ന അതേ ജീവിതംതന്നെ വീണ്ടും തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ടിവരുന്ന അവസ്ഥ. ഇതൊരു കെണിപോലെയല്ലേ? ഒരുപക്ഷേ, പ്രവാസജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി അതുതന്നെയാണ്. അവിടെ തുടരുന്നതും നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതും ഒരുപോലെ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുമ്പോൾ, ഒരു തീരുമാനമെടുക്കാൻപോലും കഴിയാതെ മനുഷ്യൻ അതേ വൃത്തത്തിൽ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ചെറുപ്പത്തിൽ വലിയ പ്രതീക്ഷകളോടെയാണ് പലരും വിദേശത്തേക്ക് വരുന്നത്. കുറച്ചുകാലം ജോലി ചെയ്യണം, പണം സമ്പാദിക്കണം, കടങ്ങൾ തീർക്കണം, നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തി സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം ജീവിക്കണം. എന്നാൽ കാലം കടന്നുപോകുമ്പോൾ സ്വപ്നങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് ബാധ്യതകൾ നിറയുന്നു. ഒരു വീട് പണിതാൽ അതിന്റെ കടം തീർക്കണം. കടം തീർന്നാൽ മക്കളുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കണം. ഒരു ബാധ്യത അവസാനിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊന്ന് മുന്നിലെത്തുന്നു. അങ്ങനെ, സ്വപ്നങ്ങൾക്കായി വിദേശത്തേക്ക് വന്ന മനുഷ്യൻ ബാധ്യതകൾക്കുവേണ്ടി അവിടെത്തന്നെ തുടരുന്നു.

ഇതിനിടയിൽ പ്രായം കൂടുന്നു, ആരോഗ്യവും സമയവും മാറുന്നു. ഒരിക്കൽ സ്വന്തമായി ചെയ്യണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച കാര്യങ്ങൾ പിന്നീട് ചെയ്യാൻ കഴിയുമോ എന്നുപോലും ഉറപ്പില്ലാതാകുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുന്നു, നഗരങ്ങൾ വളരുന്നു, ലോകം പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. എന്നാൽ സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ ആഗ്രഹിച്ച മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയാതെ ഒരേ സാഹചര്യങ്ങളിൽ തുടരുന്ന പ്രവാസികളും കുറവല്ല. മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള ഓട്ടത്തിനിടയിൽ സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കാൻപോലും സമയം കണ്ടെത്താനാകാത്ത അവസ്ഥ.

ഇതിനെല്ലാം പരിഹാരം പ്രവാസം അവസാനിപ്പിക്കുക എന്നതുമാത്രമാണോ? എല്ലാ പ്രവാസികൾക്കും ഒരേ ഉത്തരം നൽകാനാവില്ല. കാരണം, ഓരോരുത്തരുടെയും സാഹചര്യങ്ങളും സാമ്പത്തിക ബാധ്യതകളും കുടുംബ ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളും വ്യത്യസ്തമാണ്. എന്നാൽ സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായൊരു കാഴ്ചപ്പാട് രൂപപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്. നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങണമെങ്കിൽ അതിനുള്ള സാമ്പത്തികവും തൊഴിൽപരവുമായ ഒരുക്കങ്ങൾ എപ്പോൾ തുടങ്ങണം? പ്രവാസത്തിൽ തുടരുന്ന കാലത്ത് സ്വന്തം ഭാവിക്കായി എന്തൊക്കെ ചെയ്യാൻ കഴിയും? സമ്പാദ്യത്തിനൊപ്പം സ്വന്തം ആരോഗ്യത്തിനും കുടുംബത്തോടൊപ്പമുള്ള സമയത്തിനും എത്രത്തോളം പ്രാധാന്യം നൽകുന്നുണ്ട്? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പ്രായോഗികമായ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്തേണ്ടത് ഓരോരുത്തരുടെയും ആവശ്യമാണ്.

എന്നാൽ ഈ ഉത്തരവാദിത്വം പ്രവാസിയുടെ വ്യക്തിപരമായ തീരുമാനങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ന്യായമായ വേതനം, അർഹമായ അവധി, സുരക്ഷിതമായ തൊഴിൽസാഹചര്യങ്ങൾ, തൊഴിൽപരമായ അവകാശങ്ങൾ എന്നിവയും പ്രധാനമാണ്. വർഷങ്ങളോളം അധ്വാനിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് അന്തസ്സോടെ ജീവിക്കാനും ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പ്രതീക്ഷ പുലർത്താനും കഴിയണം. പ്രവാസിയുടെ അധ്വാനത്തെ അയാൾ അയയ്ക്കുന്ന പണത്തിന്റെ കണക്കിൽ മാത്രം അളക്കാതെ, ഒരു മനുഷ്യനെന്ന നിലയിൽ കാണാനും സമൂഹത്തിന് കഴിയണം.

പ്രവാസം എന്നത് പണം സമ്പാദിക്കാനുള്ള ഒരു യാത്ര മാത്രമല്ല. അത് സമയവും സ്വപ്നങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും പണയംവെച്ചുള്ള ജീവിതം കൂടിയാണ്. ഓരോ മാസവും ശമ്പളം വരുന്നു, ബാധ്യതകൾ തീർക്കുന്നു, വീണ്ടും സമ്പാദിക്കുന്നു. ഇതിനിടയിൽ വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നു. ഒരിക്കൽ നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തി സ്വന്തം ജീവിതം ജീവിക്കാമെന്ന പ്രതീക്ഷ വീണ്ടും അടുത്ത വർഷത്തേക്ക് മാറ്റിവെക്കുന്നു.

ഒരുപക്ഷേ പ്രവാസിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ നഷ്ടം പണമല്ല, തനിക്കുവേണ്ടി ജീവിക്കാൻ മാറ്റിവെക്കേണ്ടിവന്ന സമയമാണ്. നഷ്ടപ്പെട്ട പണം വീണ്ടും സമ്പാദിക്കാൻ കഴിഞ്ഞേക്കാം. എന്നാൽ കടന്നുപോയ കാലവും നഷ്ടമായ ചില നിമിഷങ്ങളും തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ കഴിയില്ല.

കടലിനെക്കാൾ നീണ്ട സ്വപ്നങ്ങളുമായി കടൽ കടന്നെത്തിയവരുടെ ഒരിടത്താവളമാണ് ഈ പ്രവാസലോകം. ഇവിടെ പലരും ജീവിതം കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നു. പലരും കുടുംബങ്ങളുടെ ഭാവി സുരക്ഷിതമാക്കുന്നു. അതേസമയം, സ്വന്തം ജീവിതം എപ്പോൾ തുടങ്ങുമെന്ന ചോദ്യവുമായി കഴിയുന്നവരുമുണ്ട്. പ്രവാസത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളെ നിഷേധിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ആ നേട്ടങ്ങൾക്കുവേണ്ടി നൽകേണ്ടിവരുന്ന വിലയെക്കുറിച്ചും സംസാരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

അവസാനമില്ലാത്ത ഈ ആവർത്തനത്തിന് എവിടെയെങ്കിലും ഒരു മാറ്റം സാധ്യമാണോ? അതോ ജീവിതം മുഴുവൻ ഇതേ ചക്രത്തിൽ കറങ്ങാനാണോ നമ്മുടെ വിധി?

പ്രവാസം ഒരു ലൂപ്പ് തന്നെയാണ്. അതിൽനിന്ന് പുറത്തുകടക്കാനുള്ള വഴി കണ്ടെത്തുന്നതിനു മുമ്പ്, നമ്മൾ തിരിച്ചറിയേണ്ടത് ഒരു കാര്യമാണ്: ജീവിതം മുഴുവൻ ബാധ്യതകൾ തീർക്കാനായി മാറ്റിവെച്ചാൽ, നമുക്കുവേണ്ടി ജീവിക്കാൻ ഒടുവിൽ എത്ര സമയം ബാക്കിയുണ്ടാകും?

വൈശാഖ് തൃപ്രയാർ