ജനാധിപത്യം, അധികാരവാദം, സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയെക്കുറിച്ചൊരു ചിന്ത

കുറെ നാളുകളായി എന്റെ മനസ്സിലുള്ള ഒരു ചോദ്യമുണ്ട്:

സ്വതന്ത്രരായ ജനങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് പതുക്കെ അവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നത്?

ഒരു രാജ്യത്ത് ഏകാധിപത്യം വരുമ്പോൾ എല്ലായ്പ്പോഴും പട്ടാളം തെരുവിലിറങ്ങണമെന്നില്ല. ഒരു ദിവസം രാവിലെ ഉണരുമ്പോൾ ജനാധിപത്യം പെട്ടെന്ന് ഇല്ലാതാകുകയും ചെയ്യില്ല.

പലപ്പോഴും മാറ്റം വളരെ പതുക്കെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.

ചിലപ്പോൾ നമ്മൾ പോലും അറിയാതെ അതിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു.

ചരിത്രകാരനായ തിമോത്തി സ്നൈഡർ തന്റെ പ്രശസ്തമായ On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century എന്ന പുസ്തകത്തിൽ ഇതിനെക്കുറിച്ച് ശക്തമായ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നുണ്ട്.

ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ സ്വയം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയില്ല. അവയെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് ജനങ്ങളാണ് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന സന്ദേശങ്ങളിലൊന്ന്.

ശക്തനായ നേതാവിന്റെ ആകർഷണം

ചരിത്രത്തിൽ പലതവണ നമ്മൾ കണ്ടിട്ടുള്ള ഒരു രീതിയുണ്ട്.

ഒരു നേതാവ് ജനങ്ങളുടെ ഭയവും അസന്തുഷ്ടിയും തിരിച്ചറിയുന്നു.

അത് മതത്തിന്റെ പേരിലാകാം. ജാതിയുടെയോ വംശത്തിന്റെയോ പേരിലാകാം. ദേശീയതയുടെ പേരിലാകാം. കുടിയേറ്റം, തൊഴിലില്ലായ്മ, സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളുമാകാം.

പിന്നീട് ആ നേതാവ് ജനങ്ങളോട് പറയുന്നു:

“നിങ്ങളെ അവഗണിച്ചു. നിങ്ങളുടെ മതത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും അപമാനിച്ചു. നിങ്ങളുടെ രാജ്യം ദുർബലമായി. എന്നെ വിശ്വസിക്കൂ. ഞാൻ എല്ലാം ശരിയാക്കാം.”

അത്തരം സന്ദേശങ്ങൾക്ക് വലിയ ആകർഷണമുണ്ട്.

പതുക്കെ രാഷ്ട്രീയം നയങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയല്ലാതാകുന്നു.

അത് “നമ്മൾ” എന്നും “അവർ” എന്നും രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളായി മാറുന്നു.

അവിടെയാണ് അപകടം തുടങ്ങുന്നത്.

നമ്മുടെ നേതാവിനെ വിമർശിക്കുന്ന മാധ്യമപ്രവർത്തകൻ ശത്രുവാകുന്നു.

സർക്കാരിനെതിരെ വിധി പറയുന്ന ജഡ്ജി തടസ്സമായി തോന്നുന്നു.

പ്രതിപക്ഷ നേതാവ് രാഷ്ട്രീയ എതിരാളിയല്ല, രാജ്യത്തിന്റെ ശത്രുവാണെന്ന് ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

നമുക്ക് ഇഷ്ടമില്ലാത്ത വാർത്തകൾ എല്ലാം വ്യാജവാർത്തയാണെന്ന് വിശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

അങ്ങനെ ഒരു നേതാവിനോടുള്ള വിശ്വസ്തത, രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണഘടനയോടും ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളോടുമുള്ള വിശ്വസ്തതയെക്കാൾ വലുതായി മാറാം.

മതവും രാഷ്ട്രീയവും

വിശ്വാസികളായ നമ്മൾ വളരെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട മറ്റൊരു കാര്യവുമുണ്ട്.

മതവിശ്വാസത്തെ രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയാക്കി മാറ്റാൻ നേതാക്കൾ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?

മതം മനുഷ്യരെ സ്നേഹിക്കാനും സഹായിക്കാനും ത്യാഗം ചെയ്യാനും പഠിപ്പിക്കുന്നു.

എന്നാൽ അതേ മതത്തിന്റെ പേരിൽ മനുഷ്യരെ തമ്മിൽ വേർതിരിക്കാനും കഴിയും.

ക്ഷേത്രമോ പള്ളിയോ മോസ്കോ രാഷ്ട്രീയ ആയുധമായി മാറുമ്പോൾ മതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മാവുതന്നെ നഷ്ടപ്പെടാം.

ഇന്ത്യയുടെ മഹത്തായ മത-സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യം ജനങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിക്കേണ്ടതാണ്; ആരാണ് കൂടുതൽ യഥാർത്ഥ ഇന്ത്യക്കാരൻ എന്ന് തീരുമാനിക്കാനുള്ള ആയുധമാകരുത്.

ഇത് ഇന്ത്യയ്ക്ക് മാത്രം ബാധകമായ കാര്യമല്ല.

ക്രിസ്ത്യാനിയാണോ എന്നതുകൊണ്ട് ഒരാൾ കൂടുതൽ അമേരിക്കക്കാരനാകുന്നില്ല. ഹിന്ദുവാണോ എന്നതുകൊണ്ട് ഒരാൾ കൂടുതൽ ഇന്ത്യക്കാരനുമാകുന്നില്ല.

ജനാധിപത്യം വിശ്വാസിക്കും അവിശ്വാസിക്കും വ്യത്യസ്ത മതത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്നവർക്കും ഒരുപോലെ അവകാശപ്പെട്ടതാണ്.

ഭയം രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാകുമ്പോൾ

ഇന്ത്യയിലെ മതപരമായ ചർച്ചകളിൽ പലപ്പോഴും ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു വിഷയമാണ് മതപരിവർത്തനം.

പ്രത്യേകിച്ച് ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ ക്രിസ്ത്യൻ മിഷനറിമാർ ഹിന്ദുക്കളെ വ്യാപകമായി മതം മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നു എന്ന ആരോപണം ശക്തമായി ഉയരാറുണ്ട്.

നിർബന്ധിച്ചോ വഞ്ചിച്ചോ പ്രലോഭിപ്പിച്ചോ ആരെയും മതം മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് അംഗീകരിക്കാനാവില്ല. അത്തരം സംഭവങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ അവ നിയമപരമായി അന്വേഷിക്കപ്പെടുകയും കുറ്റം തെളിഞ്ഞാൽ നടപടി സ്വീകരിക്കപ്പെടുകയും വേണം.

അതേസമയം മറ്റൊരു വസ്തുതയും നമ്മൾ മറക്കരുത്.

ഇന്ത്യയിലെ ക്രിസ്തുമതത്തിന് വളരെ പഴക്കമുള്ള ചരിത്രമുണ്ട്. എന്നിട്ടും 2011-ലെ ഔദ്യോഗിക സെൻസസ് പ്രകാരം ഇന്ത്യയിലെ ക്രിസ്ത്യാനികൾ ജനസംഖ്യയുടെ ഏകദേശം 2.3 ശതമാനം മാത്രമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ചോദിക്കേണ്ട ഒരു ചോദ്യം ഇതാണ്:

യഥാർത്ഥ സംഭവങ്ങളുടെ വലുപ്പത്തേക്കാൾ വലിയൊരു ഭയം സമൂഹത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ?

ഒരു സമൂഹത്തോട് അവരുടെ മതമോ സംസ്കാരമോ അപകടത്തിലാണെന്ന് നിരന്തരം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നാൽ, ഭയം അവരെ ഒന്നിപ്പിക്കാനുള്ള ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ ആയുധമായി മാറാം.

അതാണ് നമ്മൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്.

ഇത് ഹിന്ദുമതത്തിന്റെയോ ക്രിസ്തുമതത്തിന്റെയോ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല.

ഏതു മതത്തെയും ഭയത്തിന്റെയും വെറുപ്പിന്റെയും രാഷ്ട്രീയത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ആദ്യ ഇരകളിൽ ഒന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ പരസ്പരവിശ്വാസമായിരിക്കും.

വിശ്വാസം മനുഷ്യരെ ഒന്നിപ്പിക്കട്ടെ; ഭയം അവരെ വേർതിരിക്കാതിരിക്കട്ടെ.

പണവും അധികാരവും കൈകോർക്കുമ്പോൾ

ഇതിനിടയിൽ മറ്റൊരു ശക്തി കൂടി കടന്നുവരുന്നു — പണം.

രാഷ്ട്രീയക്കാർക്ക് തെരഞ്ഞെടുപ്പിനും അധികാരം നിലനിർത്തുന്നതിനും പണം ആവശ്യമാണ്.

വൻകിട ബിസിനസുകാർക്ക് സർക്കാരിന്റെ നയങ്ങളും കരാറുകളും തീരുമാനങ്ങളും പ്രധാനമാണ്.

ബിസിനസുകാർ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളെ നിയമപരമായി പിന്തുണയ്ക്കുന്നതെല്ലാം അഴിമതിയാണെന്ന് പറയാനാവില്ല.

പക്ഷേ രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും സാമ്പത്തിക ശക്തിയും പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്ന അവസ്ഥ അപകടകരമാണ്.

പണം രാഷ്ട്രീയത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും രാഷ്ട്രീയം പണക്കാരുടെ താൽപര്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ സാധാരണക്കാരൻ ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കും:

“എന്റെ വോട്ടിന് ഇപ്പോഴും വിലയുണ്ടോ?”

അതുകൊണ്ടാണ് സ്വതന്ത്രമായ കോടതികളും സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങളും സുതാര്യമായ ഭരണവും ശക്തമായ ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളും ആവശ്യമായത്.

അവ സർക്കാരിന്റെ ശത്രുക്കളല്ല.

അവ നമ്മുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ കാവൽക്കാരാണ്.

ഇന്ത്യ നമ്മെ ചിന്തിപ്പിക്കണം

ഞാൻ ജനിച്ചതും വളർന്നതും ഇന്ത്യയിലാണ്. കഴിഞ്ഞ 44 വർഷമായി ഞാൻ അമേരിക്കയിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് രണ്ടു രാജ്യങ്ങളോടും എനിക്ക് സ്നേഹവും കരുതലുമുണ്ട്.

ഇന്ത്യ ഇന്നും ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് ജനാധിപത്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. കോടിക്കണക്കിന് ജനങ്ങൾ വോട്ട് ചെയ്യുന്നു. പ്രതിപക്ഷ പാർട്ടികൾ പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ഭരിക്കുന്നു. സർക്കാരിനെ കോടതിയിൽ ചോദ്യം ചെയ്യാം. മാധ്യമങ്ങൾക്ക് വിമർശിക്കാം. തെരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെ സർക്കാരുകളെ മാറ്റാം.

ഇതെല്ലാം വളരെ പ്രധാനമാണ്.

അതേസമയം ചില ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കേണ്ടതുമുണ്ട്.

ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ എത്രത്തോളം സ്വതന്ത്രമാണ്?

മാധ്യമപ്രവർത്തകർക്ക് ഭയമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടോ?

സർക്കാരിനെ വിമർശിക്കുന്നവരുടെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ?

മതത്തിന്റെ പേരിലുള്ള വിഭജനം നമ്മുടെ സമൂഹത്തെ ദുർബലമാക്കുന്നുണ്ടോ?

സർക്കാർ ഏജൻസികൾ എല്ലാവരോടും ഒരേ രീതിയിലാണോ പെരുമാറുന്നത്?

ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നത് രാജ്യത്തെ എതിർക്കുന്നതല്ല.

ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്നതുതന്നെയാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശക്തി.

അമേരിക്കയും ഇതിൽനിന്ന് ഒഴിവല്ല

44 വർഷമായി അമേരിക്കയിൽ ജീവിക്കുന്ന ഒരാളെന്ന നിലയിൽ ഈ രാജ്യത്തും വലിയ മാറ്റങ്ങൾ ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്.

അമേരിക്ക ഒരിക്കലും പൂർണമായ ഒരു രാജ്യമല്ലായിരുന്നു. വംശീയ വിവേചനവും അസമത്വവും രാഷ്ട്രീയ അഴിമതിയും ഇവിടെ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്.

എങ്കിലും ഈ രാജ്യത്ത് എന്നെ ആകർഷിച്ച ചില അടിസ്ഥാന കാര്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു.

പ്രസിഡന്റിനോടുപോലും കോടതിക്ക്   “ഇല്ല” എന്നു പറയാം.

മാധ്യമങ്ങൾക്ക് പ്രസിഡന്റിനെ ശക്തമായി വിമർശിക്കാം.

ഭരണകൂടത്തെ വിമർശിച്ചതിന്റെ പേരിൽ ഒരു സാധാരണ പൗരൻ രാജ്യദ്രോഹിയാകുന്നില്ല.

തെരഞ്ഞെടുപ്പ് കഴിഞ്ഞാൽ അധികാരം കൈമാറപ്പെടുന്നു.

രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികൾ നിർബന്ധമായും ശത്രുക്കളല്ല.

ഇവയെല്ലാം എന്നും നിലനിൽക്കും എന്ന് കരുതരുത്.

ഒരു രാജ്യം സ്വയം ജനാധിപത്യരാജ്യമെന്ന് വിളിക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം ജനാധിപത്യം എന്നെന്നേക്കുമായി സുരക്ഷിതമാകുന്നില്ല.

സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ചെറിയ കാര്യങ്ങളിലൂടെയാണ്

ഇതാണ് ഏറ്റവും വലിയ മുന്നറിയിപ്പ്.

സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് വലിയൊരു സംഭവത്തിലൂടെ മാത്രമാകണമെന്നില്ല.

ആദ്യം നമ്മൾ പറയും:

ഒരു മാധ്യമപ്രവർത്തകന്റെ കാര്യമല്ലേ.

പിന്നീട്:

ഒരു ന്യൂനപക്ഷത്തിന്റെ കാര്യമല്ലേ.

ഒരു ജഡ്ജിയുടെ കാര്യമല്ലേ.

ഒരു പ്രതിഷേധത്തിന്റെ കാര്യമല്ലേ.

ഒരു തെരഞ്ഞെടുപ്പ് നിയമത്തിന്റെ കാര്യമല്ലേ.

രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയല്ലേ.

നമ്മെ ബാധിക്കുന്നില്ലല്ലോ എന്നു കരുതി നമ്മൾ മിണ്ടാതിരിക്കും.

പക്ഷേ ഒരുദിവസം ആ “മറ്റൊരാൾ” നമ്മളായേക്കാം.

ജനാധിപത്യത്തിന് വേണ്ടത് അനുയായികളെയല്ല, പൗരന്മാരെയാണ്

ഇത് കോൺഗ്രസിനുവേണ്ടിയോ ബി.ജെ.പി.ക്കെതിരെയോ എഴുതുന്ന ലേഖനമല്ല.

ഇത് ഡെമോക്രാറ്റുകൾക്കുവേണ്ടിയോ റിപ്പബ്ലിക്കൻ പാർട്ടിക്കെതിരെയോ ഉള്ള ലേഖനവുമല്ല.

പാർട്ടികളും നേതാക്കളും വരും, പോകും.

സ്വാതന്ത്ര്യം അതിനേക്കാൾ വലുതാണ്.

ഒരു നേതാവിനെ പിന്തുണയ്ക്കുമ്പോഴും നമുക്ക് പറയാൻ കഴിയണം:

“ഞാൻ ഈ നേതാവിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. പക്ഷേ എന്റെ ചിന്തിക്കാനുള്ള അവകാശം ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന് വിട്ടുകൊടുക്കില്ല.”

ഇന്ന് ഒരു നേതാവിനെ പ്രശംസിക്കാനും നാളെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തെറ്റിനെ വിമർശിക്കാനും നമുക്ക് കഴിയണം.

നമ്മുടെ മതത്തെ സ്നേഹിക്കാം. പക്ഷേ അയൽക്കാരനും അതേ മതത്തിൽ വിശ്വസിക്കണമെന്ന് നിർബന്ധിക്കരുത്.

രാഷ്ട്രീയമായി ശക്തമായി വിയോജിക്കാം. പക്ഷേ എതിർപക്ഷത്തുള്ളവനെ ശത്രുവായി കാണേണ്ടതില്ല.

ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, “നമ്മുടെ ആളാണ്” എന്ന കാരണത്താൽ ഒരു നേതാവിനും നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത അധികാരം നൽകരുത്.

നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം വിഭജനം അല്ല

ഇത്തരം വിഷയങ്ങൾ എഴുതുമ്പോൾ മറ്റൊരു കാര്യം പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതുണ്ട്.

നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം ഒരുസമൂഹത്തെയും അപമാനിക്കുകയോ ഒരു മതവിഭാഗത്തിനെതിരെ വെറുപ്പ് സൃഷ്ടിക്കുകയോ അല്ല.

വ്യത്യസ്ത മതങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകളിലും ജീവിക്കുന്നവർക്ക് തമ്മിൽ സംശയം വളർത്തുകയുമല്ല.

മറിച്ച്, എങ്ങനെ ഭയവും തെറ്റിദ്ധാരണയും നമ്മെ തമ്മിൽ അകറ്റുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം.

ജനാധിപത്യം സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് എതിർപക്ഷത്തുള്ളവരെ തോൽപ്പിച്ചുകൊണ്ടല്ല.

ഒരുമിച്ചു ജീവിക്കാനുള്ള മനസും, പരസ്പരം കേൾക്കാനുള്ള സഹിഷ്ണുതയും, സത്യത്തെ പരിശോധിക്കാനുള്ള ധൈര്യവും വളർത്തിക്കൊണ്ടാണ്.

ഐക്യം എന്നത് എല്ലാവരും ഒരേപോലെ ചിന്തിക്കണം എന്നല്ല.

വ്യത്യാസങ്ങളോടുകൂടിയും ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കാൻ പഠിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ ഐക്യം.

നഷ്ടപ്പെട്ടശേഷം തിരിച്ചറിയാതിരിക്കട്ടെ

തിമോത്തി സ്നൈഡറുടെ മറ്റൊരു പുസ്തകമായ On Freedom നമ്മെ മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യവും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് സർക്കാർ നമ്മെ ശല്യം ചെയ്യാത്ത അവസ്ഥ മാത്രമല്ല.

സ്വന്തമായി ചിന്തിക്കാനുള്ള അവകാശമാണ്.

സത്യം പറയാനുള്ള അവകാശമാണ്.

സ്വന്തം ജീവിതം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമാണ്.

നമ്മുടെ രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവി തീരുമാനിക്കുന്നതിൽ പങ്കാളിയാകാനുള്ള അവകാശമാണ്.

വർഷങ്ങളായി ഈ സ്വാതന്ത്ര്യം അനുഭവിക്കുന്ന നമ്മൾ അതിന്റെ വില മറന്നുപോയിരിക്കാം.

അത് നഷ്ടപ്പെട്ടശേഷം അതിന്റെ വില മനസ്സിലാക്കേണ്ട അവസ്ഥ വരാതിരിക്കട്ടെ.

ജനാധിപത്യം ചിലപ്പോൾ ബഹളമാണ്.

തെരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലങ്ങൾ നമ്മെ നിരാശപ്പെടുത്തും.

കോടതി വിധികൾ നമുക്ക് ഇഷ്ടപ്പെടണമെന്നില്ല.

മാധ്യമങ്ങൾ തെറ്റുകൾ വരുത്തും.

പ്രതിപക്ഷം നമ്മെ അസ്വസ്ഥരാക്കും.

മറ്റുള്ളവർ നമുക്ക് ഇഷ്ടമില്ലാത്ത കാര്യങ്ങൾ പറയും.

പക്ഷേ ഈ ബഹളമെല്ലാം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ദൗർബല്യമാകണമെന്നില്ല.

ഒരുപക്ഷേ അതാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ശബ്ദം.

ആ ശബ്ദം ഇല്ലാതായശേഷം അത് തിരിച്ചുപിടിക്കുന്നതിനേക്കാൾ എളുപ്പമാണ് — അത് ഉള്ളപ്പോൾ സംരക്ഷിക്കുന്നത്.