സസ്യങ്ങൾ മണ്ണിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതിനാലും അവയ്ക്ക് ഓടിപ്പോകാൻ കഴിയാത്തതിനാലും, സസ്യഭുക്കുകൾ, പ്രാണികൾ, രോഗകാരികൾ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് സ്വയം പരിരക്ഷിക്കുന്നതിനായി അവ ഭൗതികവും രാസപരവും ജൈവപരവുമായ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രതിരോധ സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്. ഈ പ്രതിരോധങ്ങൾ കൺസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടീവ് (എല്ലായ്പ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നവ) അല്ലെങ്കിൽ ഇൻഡ്യൂസ്ഡ് (ആക്രമണം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ മാത്രം സജീവമാകുന്നവ) ആകാം. ശത്രുക്കൾക്കെതിരെ പ്രതിരോധിക്കാൻ സസ്യങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്രധാന തന്ത്രങ്ങളിൽ ഇനിപ്പറയുന്നവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

1. ഭൗതികവും യാന്ത്രികവുമായ പ്രതിരോധങ്ങൾ (Physical and Mechanical Defenses)

കീടങ്ങളും വലിയ മൃഗങ്ങളും സസ്യങ്ങൾ  ചവച്ചരയ്ക്കുന്നത് തടയാൻ ഭൗതിക തടസ്സങ്ങൾ ആദ്യത്തെ പ്രതിരോധ നിരയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
മുള്ളുകളും കൂർത്ത ഭാഗങ്ങളും (Thorns, Spines, and Prickles): കള്ളിച്ചെടികളിലോ റോസാച്ചെടികളിലോ ഉള്ളതുപോലെയുള്ള വലുതും കൂർത്തതുമായ ഘടനകൾ പുല്ലു തിന്നുന്ന വലിയ സസ്തനികളെ ശാരീരികമായി പരിക്കേൽപ്പിക്കുകയോ അകറ്റി നിർത്തുകയോ ചെയ്യുന്നു.

ട്രൈക്കോമുകൾ (Trichomes - രോമം പോലുള്ള ഘടനകൾ): ഉപരിതലത്തിലെ ചെറിയ രോമങ്ങൾ പ്രാണികൾ സുഗമമായി ഇഴഞ്ഞു നീങ്ങുന്നത് തടയുന്നു, കീടങ്ങൾ മുട്ടയിടുന്നത് ഇല്ലാതാക്കുന്നു, കൂടാതെ ചിലപ്പോൾ ചെറിയ പ്രാണികളെ കുടുക്കുകയോ മുറിക്കുകയോ ചെയ്തേക്കാം.

മെഴുക് പോലുള്ള ബാഹ്യ ചർമ്മങ്ങളും മരത്തൊലിയും (Waxy Cuticles and Bark): കട്ടിയുള്ള മരത്തൊലിയും ഇലകളിലെ കട്ടിയുള്ളതും വഴുതിപ്പോകുന്നതുമായ മെഴുക് കോട്ടിംഗും കീടങ്ങൾക്ക് ഉപരിതലത്തിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനോ ചവച്ചരച്ച് ഉള്ളിലെ പോഷകങ്ങളിലേക്ക് എത്താനോ ബുദ്ധിമുട്ടാക്കുന്നു.
സിലിക്ക തടസ്സങ്ങൾ (Silica Barriers): ചില പുല്ലുകൾ അവയുടെ ഇലകളിൽ സിലിക്ക (ഗ്ലാസിൽ കാണപ്പെടുന്ന സൂക്ഷ്മ മൂലകം) ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു, ഇത് ഇലകൾ ചവച്ചരയ്ക്കുന്ന പ്രാണികളുടെയും സസ്തനികളുടെയും പല്ലുകളെയും താടിയെല്ലുകളെയും വേഗത്തിൽ തേച്ചു കളയുന്നു.

2. രാസയുദ്ധം (Chemical Warfare)

ഒരു ശത്രു പുറമെയുള്ള ഭൗതിക തടസ്സങ്ങൾ ഭേദിച്ചാൽ, സസ്യങ്ങൾ വിഷാംശമുള്ളതോ സ്വാദില്ലാത്തതോ ആയ രാസസംയുക്തങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു.
വിഷങ്ങളും വിഷവസ്തുക്കളും (Toxins and Poisons): സസ്യങ്ങൾ 'സെക്കൻഡറി മെറ്റബോളൈറ്റുകൾ' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന പ്രകൃതിദത്ത രാസസംയുക്തങ്ങൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഫോക്സ്ഗ്ലോവ് (foxglove) ഹൃദയത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന കാർഡിയാക് ഗ്ലൈക്കോസൈഡുകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുമ്പോൾ, പുകയില ചെടി അതിന്റെ കേന്ദ്ര നാഡീവ്യൂഹത്തെ ബാധിക്കുന്ന ശക്തമായ കീടനാശിനിയായി പ്രവർത്തിക്കാൻ നിക്കോട്ടിൻ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു.

ഇഡിയോബ്ലാസ്റ്റുകൾ (Idioblasts - സൂക്ഷ്മ ലാൻഡ്‌മൈനുകൾ): സസ്യങ്ങളുടെ ചില പ്രത്യേക ആന്തരിക കോശങ്ങളിൽ മൂർച്ചയേറിയ കാൽസ്യം ഓക്സലേറ്റ് പരലുകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഡിഫൻബാക്കിയ (Dieffenbachia) പോലുള്ള ചെടികളെ കമ്പിളിപ്പുഴു പോലുള്ള ഇരപിടിയന്മാർ കടിക്കുമ്പോൾ, ഈ കോശങ്ങൾ പൊട്ടിത്തെറിക്കുകയും വായിലേക്ക് ചെറിയ സൂചികൾ പായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് വേദനയേറിയ വീക്കത്തിനോ താൽക്കാലിക തളർവാതത്തിനോ കാരണമാകുന്നു.

ദഹനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നവ (Digestive Disruptors): പല സസ്യങ്ങളും അവ ചവച്ചരയ്ക്കപ്പെടുമ്പോൾ പ്രോട്ടിയേസ് ഇൻഹിബിറ്ററുകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഘടകങ്ങൾ പ്രാണികളുടെ ദഹന എൻസൈമുകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും അവയ്ക്ക് പ്രോട്ടീൻ ദഹിപ്പിക്കാൻ പൂർണ്ണമായും കഴിയാതെയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ പ്രാണികൾ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നത് തുടർന്നാലും പട്ടിണി കിടന്ന് ചാവേണ്ടി വരുന്നു.

പശ പോലുള്ള ലാറ്റക്സും റെസിനുകളും (Sticky Latex and Resins): എരുക്ക് (milkweed), റബ്ബർ മരങ്ങൾ എന്നിവ കടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അവ ഒട്ടിപ്പിടിക്കുന്ന ഒരു ദ്രാവകം (latex sap) പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. ഇത് പ്രാണികളുടെ വായുടെ ഭാഗങ്ങളിൽ ഒട്ടിപ്പിടിക്കുകയും അവയെ അവിടെത്തന്നെ കുടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

3. ജൈവ ബോഡിഗാർഡുകൾ / ബയോട്ടിക് പ്രതിരോധങ്ങൾ (Biological Bodyguards / Biotic Defenses)

സസ്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും തങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളുടെ സ്വാഭാവിക ശത്രുക്കളുമായി സഖ്യമുണ്ടാക്കാറുണ്ട്.
ഗന്ധങ്ങളിലൂടെ ഇരപിടിയന്മാരെ ആകർഷിക്കൽ: പ്രാണികളുടെ ആക്രമണം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, തക്കാളി അല്ലെങ്കിൽ ലീമാ ബീൻസ് പോലുള്ള സസ്യങ്ങൾ വായുവിലൂടെ 'വോളറ്റൈൽ ഓർഗാനിക് കോമ്പൗണ്ടുകൾ' (VOCs) എന്ന രാസവസ്തുക്കൾ പുറത്തുവിടുന്നു. ഈ രാസസന്ദേശങ്ങൾ ഇരപിടിയൻ വണ്ടുകളെയും കടന്നലുകളെയും (parasitoid wasps or lacewings) ആകർഷിക്കുന്ന ഒരു സിഗ്നലായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അവ പെട്ടെന്ന് തന്നെ ആക്രമണം നടത്തുന്ന പുഴുക്കളെ കണ്ടെത്തി നശിപ്പിക്കുന്നു.
ഉറുമ്പുകൾക്ക് താമസസ്ഥലവും ഭക്ഷണവും നൽകൽ: ബുൾഹോൺ അക്കേഷ്യ മരങ്ങൾ കടിക്കുന്ന ഉറുമ്പുകളുടെ വലിയ കൂട്ടങ്ങൾക്ക് താമസിക്കാൻ പാകത്തിൽ ഉള്ളുപൊള്ളയായ വലിയ മുള്ളുകൾ വളർത്തുന്നു. ഈ മരം മധുരമുള്ള ഭക്ഷണവും ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. താമസത്തിനും ഭക്ഷണത്തിനും പകരമായി, ഈ ഉറുമ്പുകൾ ഇലകൾ തിന്നാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഏതൊരു പ്രാണിയെയും വലിയ മൃഗങ്ങളെയും ക്രൂരമായി ആക്രമിക്കുന്നു.

4. മുൻകൂട്ടി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്ന ആശയവിനിമയം (Early Warning Communication)

ഭൂഗർഭ സന്ദേശങ്ങളിലൂടെയോ വായുവിലൂടെയുള്ള സിഗ്നലുകളിലൂടെയോ സസ്യങ്ങൾക്ക് പരസ്പരം സജീവമായി സംസാരിക്കാൻ കഴിയും. ഒരു സസ്യത്തിന് കീടങ്ങളിൽ നിന്ന് കേടുപാടുകൾ സംഭവിക്കുമ്പോൾ, അത് പുറത്തുവിടുന്ന രാസ മുന്നറിയിപ്പ് സിഗ്നലുകൾ (VOCs) അടുത്തുള്ള കേടുപാടുകൾ സംഭവിക്കാത്ത മറ്റ് സസ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഈ സിഗ്നൽ ലഭിച്ചയുടൻ, അടുത്തുള്ള സസ്യങ്ങൾ മുൻകരുതലായി തങ്ങളുടെ സ്വന്തം വിഷ രാസവസ്തുക്കളുടെ ഉത്പാദനം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു, അങ്ങനെ കീടങ്ങൾ എത്തുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ അവ പ്രതിരോധത്തിന് സജ്ജമാകുന്നു.